19 June, 2013

PIPUTEN HMEICHHIA AN LO VOH

Tunlai chuan nupui pasal kan inneih hian kan sakhua leh lawina kan tifel hmasa tlangpui tawh a, hei hi nihphung nghet takah kan la tawh a ni. Kohhran hrang an inneih dawn pawhin an lawina tur an inpe fel hmasa a nih loh vek pawhin an lawi dun dawn lo tih an inhre lawk a, mihring kan zalen tawh hle. Hman lai Mizo nunah erawh kha chuan an ‘Sakhua’ khan a thunun tlat avangin an Sakhaw biak kha a nuar anga a rawn sawisa hrep mai ang tih kha an hlau a ni. An hrisel theih loh emaw vanduaina an tawk mawlh mawlh emaw a nih chuan  an Sa biak kha a nuar taah an ngai a, tlawn lungawi a tul thin. Chi leh kuang kengtu chu mipa anga an ngaih avangin Chhungkaw Sa biak pawh mipa Sa kha a ni.

Mipain a sakhaw biak a thlak duh chuan an chi bil Sa biak atangin hnam(chi) dang Sa a va be thei a, chu chu saphun an ti a, Ralte pain Luseia sa a phun tawh chuan Ralte a ni tawh lo va, Lusei a ni tawh a. An sakhua an tlawn lungawi zo dawn lova an hriat emaw chi dang Sa kha a malsawm zawk emawa an hriat chuan saphun an thlang mai thin. Hmeichhia erawh chuan sa an phun ve thei lo va; a pasal Sa biak kha be ve tur a ni. “Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo” tih tawngkam hi deusawhna lam a ni lo va, thawk palai an nihna ki atanga sawi an ni. Tunlaia Kristiana kan inpe hi mi thenkhat chuan ‘saphun anga sawi luh tum an awm thin a, a dik ziktluak lohna chu tunlaiah chuan hmeichhia pawh Kristianan an inpe thei a, saphun ang zawnga kan sawi dawn chuan hmeichhiain sa an phun ve thei lo.

Pasal a neih hnuah pawh a pasal chhungte Sa kha a la be ve thei chuang lo, an indan hma chu. An indan hma chu sakhaw bul bal nei lovin a awm ang a, a pa sakhua kalsan tawh si pasalte sakhua la zawm ve thei si lovin a awm ang; chu chu dahhniamna lam ki a ni lo va, mawhphurhna tak tak la pek loh vang leh sakhua tinuar tura mawh la thei lovin an dah zalen a ni zawk mah. An indan hma erawh chuan a pasala chhungte vawkpa sutnghak sa erawh dan angin a ei ve thei thei lo, a ei ve vaih chuan a pasala chhungte Sa biak kha a nuar anga chhungkuaah a rawn tuan dawn a ni. Kawng khat chiah a awm, a ei ve theih nan: a pasal pa chuan, “kha uipui kha sa pe ve rawh u” a ti ang a, tichuan sa chu a ei ve thei ang. Sakhua an bum a ni. Uipui na na na chu an Sa biak khan a thik lo va, an monu chuan a rawp em em vawksa tlei leh puar taka a ei ve theih dan tur an zawnsakna ki a ni a, deusawhna lam ki a ni lo ve. Hman lai khan vawksa hi an ei zen zen lo va, an rawp thei hle ang tih pawh a ngaihtuah theih.

A pasal nen an indan tawh chuan ‘sakung an phun’ dun ang a, tichuan a pasal Sa chu a be ve thei tawh ang. A pasalin a thihsan chuan a pasal thlarau chu an in kiangah thla thum a awm tura ngaih a ni a, chumi chhung chuan a pasal thlarau chu chaw a pe-tlaichhiah ve thin tur  a ni. Thla thum a pelh hmaa mi dang a ngaih chuan uire a ni ang, pasal nei lai anga chhiar tur a ni. Thla thum hnuah chuan a pasal thi ta laka a inthen nan “kaihchhuah/kaithian” a ti tur a ni a, a hmeichhe paten ar thlahual an tihsak ang a, a kaiha inkaih chhuah erawh phut a ni kher lo. A pasalte inah pawh awm zui duh se, a awm zui thei tho va, amaherawhchu kaihchhuah chu an ti ngei tur a ni. Hmeichhe tam tak chu an pasal chhungten an chelh zui fo va, tin, indang tawh an nih pawhin Kaihchhuah tih tho a ngai a. A nuta a lo kal ang a, ar a rawn keng ang a a rawn ral ang, an talh tur a ni, kaichhuak emaw kaithang emaw kher lo mahse kaithian an ti ngei tur a ni. Hmeichhe kaichhuak tur nei lo nih hi an duh ngai lo va, mi tlahlang zah phur lo an nih avangin khual khuaah pawh nei se pazawn an nei hram hram thin. Chutih rual chuan a pasala pate chhungin kaichhuak tura an nawr reng hmeichhia an awm ve bawk a, chung mite chu mi lepler anga ngaih an ni a, khawhar inriak lo ngai zui an nih phei chuan hmeichhe nasaah an chhiar thin.

A pumpuia ngaihtuahin hmeichhiate hi thawk palai angin an dah ber a, Chakai sa sa ni suh, hmeichhe thu thu ni suh ti pawh hi chumi atanga lo kal, khawiah pawh tla/awm thei anga an ngaihna ki a nih hmel. Tunlai Kristianna engah erawh chuan hmeichhia hi an zawh loh mawhphurhna kan pe ta mai em ni tih tur a ni a, pipute khan an duat thiam hle zawk a ni. Kohhranah Rawngbawlna rip tak tak kan pe a, chhungkaw mawhphurhna fa enkawl leh thil dangah an hah bawk si a, chhungkua pawhin a tuar hle a ni.

Ka han ti ve mai mai a ni. Hmeichhe deusawhna tawngkam hrang hrang kan hriatte hi han bihchian chuan deusawhna lam a nih hmel loh e, an duhsakna leh an thuammawina ki a ang mah.

02 January, 2013

KUM HLUI


Kum a lo thar leh ta reng mai chu a ni a, Pathian zarah nung damin kan la awm ve zel bawk a; a khawngaihna vang chauh a ni e. Kum liam ta ka ngaihtuah letin rilrua han riak ran reng a awm lem dawn lo niin ka hria, chutiang thleng tur chuan lawm hle emaw lungngaih hle emaw a tul mahna. Ka tih tur ang angte ti theiin Pathianin min siam a, ka lawm hle. Keimah leh ka nupui fanaute hriselna thuah han hlauhthawn lai awm miah lovin kum kan tluan a, Pathian venna liau liau a ni, lawmthu kan sawi na chungin a tawk kan kan sawi seng lo hial ang.

Rawngbawlna lam: Hma kan sawn ve bek bek zel a, ring thar pawh kan nei ve thei deuh reng a. Chanchin tha mai piah lamah inzirtir tur a tam em em reng a, mahni tawkah buaina tur tawk chu a awm ve reng. Kumin chhungin mi 80 Baptisma ka chantir a, Pathian hnathawh liau liau a ni. Duhtui lo deuh ila hei ai chuan an thahnem ngei ang, mahse duhtui deuh zawk hi a tha dawn em tih han enchhin pawh tul ve deuha ka hriat vang a ni. Bial fanna a thuiin a zau tham a, Bike hmanga fang ka ni ber bawk a, ka pum leh taksain a tuar viauin ka hriaa ei leh inah ka insum thei lo dahrawl nen, mahse na naran deuh mai chauh a ni.

Chhungkaw lam: Sawi tawh angin harsatna kan tawk lova Pathian chungah kan lawm hle. Kan fapa sikul kal ve tan turin November thlaah admission kan tihsak ve a, ka lawm hle. Kolkata kan awm hnu hian College zirlai engemaw zat hi admission ka lo buaipui ve a, an hotute ka hmuhpui thul, hostel thlengin ka dah fel zel a; kumin chhova ka buaipui pakhat chu a harsa hle mai a, an Principal leh Vice Principal chuan ‘luhlul’ leh ‘tumruh’ hmuha min hmuh avangin result nei chhe ve tak kha college pangngai takah kan admit thei ta a. Heng ka puihnaah hian cheng khat pawh ka phut ngai lova nachang hria chuan mizo chawhmehte min rawn ken ve thin a, kan lawm tawk viau; hre lo pawh an awm, ka vui chuang lo va. Mahni fapa ngei han buaipui ve tak chu pheikhai a zang hle mai a, kan che pawh a rang deuhin ka hria, a lawmawm ka ti hle.

Nupui fanaute tan eng ni lo mahila min ngai a, kei pawhin ka ngai bawk a, kum khat chhung kha rei kan tih pawh ka hre lo, an pualin lenvahna hun ka siam tam thei lo va, ka siam chhun erawh an hlut thei hle.

Mimal lam: Lehkha chhiar tam tumin kum bul kha ka tan a, chhiar tam ka inti lo hle. Naupangin kawm tur an neih loh avangin ka khawngaih deuh va, an thian nih a tul avangin ka duh angin hun ka pe tam thei lo, mahse han vuina tur reng reng a awm lo, ka hman apiang erawh chuan ka chhiar thung, chungte chu...
1) History of philosophy by Frank Thilly: He lehkhabu hi a hlui ‘mela’a ka lei a ni a, a tlawm em a, ka lei a ni. Mahse ka’n chhiar chiang a, ka duh ta riau va, a thu kalhmang leh a chronological order pek dan a tha riau va, ka chhiar ta fo mai a. A chhah deuh em a, ka la chhiar chhuak lo. Philosophy history ka chhiar ve tawh ho aiin ka duh ta zawk a ni.

2) I ni min pekte hi by Rev.Zairema: Ka mi ngaihsan a nih avangin a chanchin a ma ziah ngei ka lei a, a chhah ve deuh na chungin ka chhiar chhuak hma hle.
3) The God Question:What famous thinkers from Plato to Dawkins have said about the divine by Andrew Pessin: Nupuite bazar nghaka ka tei kualn lamah he lehkhabu hi Kolkata Emami market chung berah ka hmu a, ka lei nghal chat a, ka lei phur ang ngeiin a ngaihnawm ka ti a, a pan lem lo na a ka chhiar chhuak nghal tep  a ni.
4) Bible NIV Version: Pathian thu ka zir lai khan NRSV kher hi min hmantir thin a, RSV or NRSV kan hmang ber a. Khatih laia kan chhiar ber kha a ni a. NIV(version) ka lei thar a(tha deuh) chhiar chhuah tumin ka bei a, chhiar dan phung ka thlak a, NT lam ka bei hmasa a, NT chu ka zo va OT lam bu thum li bak ka la chhiar hman lo.
5) Pi Pute Biak Hi by Rev.Zairema: Ka duh em a, hriat ve atan, ka lei ta a. Ka chhiar a, pawimawh berah ka dah lova saptawng lam ka chhiar nin hunah ka chhiar leh zauh thin a, a tha ka ti em em a, zir tham a ni.
6) Ka chhiar nasat ber chu internet lam a mi a ni a, philosophy ka hrut ber a hei erawh hi chu han sawi mai sen pawh niin ka hre lova ka hlawkpui hlawm hlein ka hria.

Kum liam taa Pathian min hruainaah ka lawm bang thei lo ve.

27 June, 2012

KEIMAHNI

Tun tum chu kan awmna lam thlalak ka'n post mai mai teh ang.

He Inah hian kum khat kan khawsa ve hman a kan chhungkuain, Mathurapur-a kan Quarters hlui a ni, tunah kan Nurse-te an awm


Chuan, min sawn leh a mi inluahin khawpui zawkah kan awm ta a, a chhawng chung berah hian kan awm ta a, Baruipur-a kan chhungkuaa kan awmna

                 Mathurapur-a kan Biak in rawng kan hnawih hnuah thla ka la la miah lo tih ka hre chhuak

Naupang Inkhawmpui pawh kan nei ve thlap nuam ve thei khawp mai, heng bakah hian Thalai, leh Hmeichhia leh Bial Inkhawmpui kan nei ve bawk

Innei zo thlalakah chuan a posi hi a dangdai pawl a ni awm e.

Ka Team, kan bial thalaite an nih hlawm hi ka chhuang teh a nia.

Tawng lehsak ngai of the JPM Chairman

Thawktute pawhin inhlantharna kan nei ve thin a


Lastly, if they are happy, i'm happy too.

Kumin hi Pathian rawngbawl hnaah hian mawhphurhnaa ka ko rih ber kum a ni hial awm e, Committee te ber atanga a lian ber Field Committee thlengin member ka  nih vek kum a ni a, Inkhawmpui awm zawng zawngah(Hmeichhia tih loh) Joint Pastorate, Bial, leh Joint Pastorate Youth-ah chairman ka ni vek bawk si a, Pathianin hriselna min pe ka lawm thung. "Expect great things from God, attempt great things for God".


18 June, 2012

I confess...


Mistake

Mistakes are sometimes the sweet memories so as the accurate daily life inconspicuously passed by, no one reiterated in it and easy to forget without trying. Though some mistakes are also too much fun to happen once and deserved to repeat again and again, some of them kicked us out in the sorry feeling by casting down our soul and formed turmoil within us. Nevertheless, being a human who will know the path to escape such random incident? Life is too complicated to predict as for weal and woe linked together.

Let me share only one of our big mistakes that befell couple of years ago.

It was back then 2009, the 10 year’s hottest days of W.Bengal, when we travelled all the way from Mizoram along with my 3 months old firstborn son. To be honest, my wife and I have never known before that an infant like ours need to drink water apart from breast milk. Even though i couldn’t remember the Celsius degrees of temperature in figure but i should never ever forget that scorching heat we borne was indescribable. My son was never stopping crying all through, he needed something but we didn’t know that he’d like to drink water.  By calling a spade a spade, we gave him no water before attaining 6 months and after that we gave him one or two scoop of little spoon which was absolutely not sufficient either.

The mistake has been revealed when my little daughter drank half of a bottle of water in a day at the age of three months...thank God that he(my son) was not succumb to death with oral dehydration amidst of extreme temperature; that’s why we’re now asking him in every hour, “you like water, little kid?” repeatedly, heh. Then, thereafter we stopped reading the book ‘Kid’s Care’ for strongly suggesting absence of supplementary food before 6 months-but still we are enlightened by knowing  ‘generalization of context is more perilous than contextualization of general’. 

Telling lie, yes papa

After she experienced the extreme weather of Kolkata, my mother promised us of fitting AC at our residence and we could no longer wait for, being blessed with a new baby girl. Let me not tell in detailed; the then, we bought Split AC of Godrej Company; the company man came and installed it as soon as possible at the rate of more than Rs2000 for installation charge. Since the installation was not quite well, we’re still sweating even while switching on and we’re taken aback in those very circumstances. 

So, repeatedly I called the dealer to send his people and do re-installation, but before coming, they assured me a firmed conditioned that either I had to give a fresh bill of installation or they wouldn’t do it again. Henceforth, I knew very well that they were trying to cheat me meticulously as I was accustomed to these people’s behaviors for about years. Then I decided to overreach them back by following my first thought of which I felt a little regret later.  So, I took the phone, “Hello, who is speaking please” (Avinash) Ok, speaking from Baruipur again (yes sir, carry on) Ok, Mr Avinash, you told me that you can’t do re-installation anymore in a free of cost, correct? (Yes sir) Please listen to me Mr Avinash let me tell you one thing; actually Godrej Company is not my first choice, because some of my friends already told me that the company is too poor in Customer care.  I really prefer LG, Samsung or Voltas (yes), but only because of my uncle, who is working in this Godrej Company as Division Sales Manager, I came to you. (Ok) He insisted me to take Godrej and also promised me to solve any problems I have; so before calling my uncle I make this last call to you, ok that’s all.(wait, wait, wait where’s your uncle, now?) Mumbai. (Ok, please don’t call him, I’ll send Joseph to do re-installation and any other necessary things, ok) what about installation charge? (no need) Ok, ok bye.

Now, I need not to wait even half an hour after making a call at any case, but i do have a little regret for being a liar.

 Home coming T-Shirt.
My wife gave T-Shirt to my younger sister couple of years ago. My sister, after wearing sometime gave it to her friend cum student; again, the girl sold it to her neighbor. After two months, the parent of the girl, who bought T-Shirt agreed to send their daughter to help us, then the girl showed that shirt to my wife and said, “Do you like it, it’s a bit large for me?” Hu hui.





                `

09 June, 2012

CHAWHCHAWRAWI


THU UAR
Thu uar thiam takte hi thusawi thiam an ni deuh nge nge a, ka kalna apiangah hian  chung mite bula awm chu nuam ka ti viau zel a, an sawi dan tlem ka hriatte ka’n sawi teh ang.

W.Phailenga Pu Darbuaiate pafa hi thu uar thiam pawl tak an ni awm e a, a fapa Upa Rawna phei chu ka hmuh veleh ka chibai nghe nghe. An pafa hian sahnu an chhui a, an sahnu kha a la thar ngang ni tur a ni, a pa chuan “en teh Rawnte, a phawi chauh chauh a ni” a ti leh thin a, a thar awm hi ka tia lawm.

Pu Rawnate In bulah hian ni lengin JCB-in hna a thawk a ni awm a, a bengchheng si a, tlai lama a ning ta lutuk chuan a fanu Ziakmawii hnenah, “Ziakmawi, va chhuak la va eih vak mai teh, min lo koh mial takin” a ti ni awm a. In saknaah tuboh a thlauh a ni awm a, a fanu hnenah chuan “Ziakmawi, tla thla ve nghal tawp rawh” zu han ti a.

Kan khuaah kan awm laiin pa thu uar tak Pu Vana hi a awm a, a sawi ka la hriat reng chu Krismas lawmna ruaia sathau a ei hnem zia a sawinaah, “a tuk thum tukah pawh ka chil hi meiah ka’n chhak a, a la alh phat phat e” a ti a, kan awih lo na a ngaihnawm kan ti. Amah vek hian ti hian ka hnenah a sawi a, “Pu Muana, AO pem tur khan Oxford Dictionary hi min pe a, lo inzir la i thiam vek mai ang min ti a; ka zir ka zir a, ka hriat loh laiin ka lo thiam chhuak ta vek mai a, tunah hi chuan saptawnga sawi theih loh ka neih ka hre lo, mahse ‘Liangah sazu a tlan zai zai’ tih hi ka sawi thiam chiah lo” a’n ti mai chuh…ka nui nasa teh ee.

Amah hi Supply Dept.ah hian IV Grade a ni a, Storekeeper nena an len dun tuma a sawi pakhat ka la hriat reng chu, “saptawng hi man laklawh chuan sawi sual pawh tum ila a dikin kan sawi zel, tun thleng hian Pu Huma pawh hian saptawng har deuhah chuan” a ti a, a va hawi phei a, tapchhak lama thu Pu Huma kha a rawn hawi ve bawk si a, a rawn kun hniam a, zawi sup hian “min rawn zauh zauh” a ti a, ka lawm lehpek khawp mai. A chanchin hi sawi tur ka ngah a, ka sawi seng lo.

Kolasib Hmarveng upa, Upa hmangaiha(L) kha zoram pum huapa titi thiam a ni a, a titi hi an kham ngai lo. A makpa Pu Khenglawta DGP(Rtd) khan a titi cassette 3 a nei a, ka dil ve a min pek a tum reng a, kan la inpe lo chu a nia. Chung zingah chuan Billy Graham-a a chibai teuh zia a sawina kha Cassette khat daih lai a ni. Rambuai laiin sipaiin an man a, a sawi danin “an lian si a, pate akara ka’n tang duh lo lehnghal chu min hneh e” a Jail tan laia paratha dawn pan zia a sawinaah “hmai zawnah ka’n dah a, a phena mi kal kha ka va hre hrang thei e” a tia lawm.

Amah hi a ni a, Isua tuar nat zia sawi nana krawsa khenbeh lai lem Bible kara zep kha; a fapa khan vai nu ruak keng kung lemin a lo thlak a, pulpit atang a tuar natzia sawi pahin a lek chhuak a, mipui chu an nui ta vek a. A fapa khan a kawrchung a lo dahkham a, ngawi rengin a zu la a, chaw ei dawn chhung inkhawmah a fapa chu hau ta lo chuan a kawrchung zawk kha dawhkanah dahin a hau ta a nih kha.. ‘Mipa inseam pawizia a sawi e’ an ti a, ama sawi ngei a ni em tih a makpa Pu Khenglawta khan a zawt ngam chiah lo va kan hre thei lo va “kan nupa hian  kan han en thin a (a serh ni ngei tur a ni) kan tap tlawk tlawk mai a ni” a ti e, an ti a; mipa insiam kha a thlawp thei ngang lo a ni.

Kolasibah vek hian thu uar tak hi a awm a, a hming ka hre mai tawh lo; a fanghma thar hnip zia a sawinaah “ka keih thelh emaw ka tia” a ti a, a hnip hle ni tur a ni. Khawlum zia a sawinaah pawh “thli hi thaw eih a awm lo reng reng a, meizial khu pawh hi a tla tap tap mai” ti ve tlat bawk.

‘AW’ HAR KA TI

College kan kal ve lai(ti ve khanglang ila) khan chawlh hmangin ka haw a, kan khuaah chuan Agri.Dept. hian Badam chi an sem a; hun hmalama an sem pawh kha ching ta lo khan an lo ei zo deuh fur ni tur a ni. Ka nuin va la ve turin min tir a, ka va thlen chuan pitar leh putarho deuh hlirin an lo la a. Kan khaw Gramsevak, Pa Sanga khan “ei tawh loh tur a ni a, in ei chuan tur a tel a in thi mai tur a nia, pum pawh a na thei hei en rawh u tur tih a inziah hi” a ti a, a bawm hmalama “Best Quality, Prosperity” tih inziak chu a kawk ta a. Tarho chuan an awih hle mai a, Pa Sanga chu a hawi kual vel a, min rawn hmu ta a nui deuh thu chung hian “ni lo’m ni, Ropui” a rawn ti a, “ni lo” tih kha a chi tawh si lo va, pawm lo tak chung chuan “aw, ni e” ka ti ta a.

Ka pa’n hlawhfa a chhawr chuan U Thanga lo hi a chhawr khat khawp a, pa ang maia kan neih a ni hial nghe nghe a, hna kan neih apiang hi min thawhpui mai thin. U Thanga chuan zu a in thin a, a rui thei khawp mai, zan khat chu Burma thingzai ho nen hian an lo thu thap mai a. A tuk kha Good Friday a ni a, U Thanga chuan intihre fe mai hian, “naktuk Good Friday maw, Good Friday tih chu naktuka lo thleng tur sawina a ni a, Goods Friday tih chuan Good Friday kal tawh zawng zawng sawina a ni bawk” a lo ti vei ngial a. Ka awm ve reng reng tih a hre lo va, min rawn hmu a, “a dik tiraw” a rawn ti a; thingzaiho kiangah thil hre ber thawkin a lo thaw tawh a, an ngaisang em em tawh bawk a, ‘a dik lo’ ka va tihsak chuan an ngainep hle dawnin ka hria a, “aw, i tih chuan a dik ang” ka ti ta ringawt a, a reputation ka venpui veah ka ngai na a, a har chu ka ti deuh.


A thui lutuk palh ang e.


30 May, 2012

THE GUITAR


Ka thianpa Tluanga hian a pute tingtangin ‘Liandote unau unau’ tih a tum thiam a, “Ka dawn thin ropuina ram khi” tih a beat thiam bawk a, mipa naupang thingnawi fawm rual lek kan nih lai a ni fahmiang, miten an lawm hle thin a, ka awt ru veng veng thin. Kei chu engmah ka la thiam ve lo va, tingtang perh  thiama exam zawh zana PHE Quarters hlui chunga keima perh ngeia thianhova zai kha ka chak bang thei lova ka mut hmunahte hian ka suangtuah rauh rauh thin a ni.

Thingtlangah kan awm a, ka nu leh pa hi khawpui lam chhuak an nih avangin khawpui lam mi hmel hriat an nei nual a, chuvang chu a ni ang kan inah hian Buhfai phur Jeep hi an thleng chamchi reng a. A chang phei chuan kan kawtah hian motor sawm dawn dawnte an intlar put thin a, naupanga thukhawchangin kan lo intithei ve em em thin a. Kan chhungkua chauhva kan awm zan hi a tlem khawp mai a, khawhar in ang mai hian mikhual hi kan chhuatah hian an mu phung thin a, nuam kan ti ve em em thin a, ka nu buai tur thin zia kha aw!

Chung Driver ho zingah chuan a ni, dam zel pawh ni ila tar-atin min bawh buai thleng pawha ka theihnghilh theih loh tur awm chu ni, a hming-Danglova chu. U Danglova chuan ka tingtang awh zia a hria a, a neih thu min hrilh bawk a; a nei tih ka hriat ringawt pawha ka lawmna chuan, “ka pe ang che” a tih phah ta hial a, chuta chinah chuan ka thiante zingah chuan chungnung ta hle hian ka inhria a, min kawm duh lo leh ka thu awih duh lo chuan an perh ve ngai dawn lo tih hi ka thu rolum chu a ni. Sikulah ni se, ka sawi bang lo va, kan pawlah kei aia u ve ve Ngura leh Chhunga inkarah ka thu a, ka ngam loh ve ve te an ni. Mahse tingtang ka neih dawn avangin min tlawn a, min chhan a, tuman min vel ngai lo. Tingtang, company siam hi kan naupan lai khan kan lo duh tlang khawp mai kha a lo ni.

Ni hi a va vei muang ve, U Danglova lah kal lam chauh a ni a, a buhfai phurh a va dah ang a, a lo let ang a a va phur leh ang a, tahchuan a lo keng tawh dawn. Ral lehlamah motor a ri em, motor a lo kal em tih hriat nan hian leiah beng siin ka’n ngaithla vang vang a, ka chhungten min nuih a. A lo kal ta ngei e, zepnak emaw, motor hi ka um nasain ka bet nasa bawk a kan khuaa motor lo kal ngun deuh ho hi chu an motor ka hmuh hma hauh pawhin a ri-ah tu motor nge tih hi ka hre lawk vek thei. Sangate unau motor ri te, Pu Sundea motor ri te, Pa Engmawia motor ri leh a dang dangte pawh kha vawiin ni thleng hian ka bengah a la cham.

Kan kawt piah kawiah ngei chuan U Danglova motor chu a lo lang ta a, ka hmuh ve leh chuan ka te cheng chung mai a, kan inah an lo chawl a, lawm em emin tingtang chungchang chu ka zawt ta a. U Danglova chuan pawi tih hmel takin, “ka theihnghilh tlat, a va pawiii” a ti a. Hnual khat chuan ka hnual a, mahse ni danga tan min tiam leh avangin ka beidawng chuang lo. Ka thiante an lo kal a, tingtang ka neih tawh leh tawh loh an rawn thlithlai a, ka la nei lo; ka inchhuan vena tur nikhua a sei deuh dawn chuan ka hre na a, U Danglova kha ka la ring tlat a ni.

U Danglova a lo kal leh a, a ngai chiahin a sawi leh a; chumi hnuah a lo kal leh fova a rawn keng ngai chuang lo. Tingtang vanga min kawmtute, ka thian bul pangngai ni lo ho chuan min tinsan tawh a, min kawm an chak tawh lo. Sikula ka bula thute pahnih pawh chuan min dim duh tawh lo va, ni khat phei chu compass-in min vit thi hial a, ka tap ta a..U Danglova vang vek a ni. Ka beiseina chu a kehchhiat vek tawh avangin U Danglova rawn kal pawh chu ka thengthawngah a lut tawh lo va, a hmel ka hmuh erawh chuan beiseina tereuhte hian min la zem deuh tih mai loh chu.

Kum tam a vei ve ta, tunah nupui fanau neiin in leh lo invawm hrangin chi bur kan han tung hrang ve ta a ni a, mahse ‘Liandote unau unau’  tih ri ka hriat hian U Danglova kha ka mitthlaah hian bialnu hlui ngei zui  ang mai hian a lo lang ziah a; amah avang khan miten rilru leh tihtakzeta mittui nena an sak, “Ka dawn thin ropuina ram khi” tih pawh hi ka sa ril ve thiam lo, amah U Danglova hmai hmel kha ka rilruah hian a lian tlat a, Ka taksaah hian hling mi pe a ni…tih kha ka chan deuh ber thin; tun hnua ka hriat leh hian U Danglova khan zu a nghei a, lehkha thiam a ni bawk a, Sawrkarah hna tha tak a thawh tawh thu leh rawngbawltu tha tak a ni tawh a ni awm e, ka hmu leh a nih ngat chuan patling nih hnuah pawh ka la leitir reng reng ang maw le, a nih loh chuan a sermon ka ngaithla tui ve thei lo vang.

Aw, tingtang(Guitar) kha ka va nei ve teuh em, ka naupan lai khan, tun thlenga tingtang perh ka thiam hle lohna chhan hi khami vang kha em ni ni dawn!!!!!?????

15 May, 2012

MIZORAM LAMA CHAWLH


Kum thum Central India-a awmte tan chungkuain Home Leave a dil theih tih kan hriat avangin remchanga hmangin ka pa Lungphun nan kan ruahman a. Ka nu In sak, Kolasib Hmarveng a mi pawh a luah luh theih tawh tih min rawn hrilh bawk a, a luah luhnaa awm hman ngei tumin 2,April Flight Ticket kan la ta a. Mahse Air India-in nawrh an tum tih kan hriaa kan mangang hle mai a, mahse kan haw dawn hnaih lamah an call off leh ta a, kan tawngtaina chhanin a awmah kan ngai hmiah.

In thar (kan phah tawka kan sak) hmu tura haw kan ni pahfawm bawk a, kan phur hle a In chhung bungrua eng eng emaw kan lei chho va, kan bawr hle; ka nu’n a sumo Lengpuiah a rawn tir a kan inphur tawk vel chiah hial a ni. Lengpui kan thleng a kan thaw a veng hawk a, tichuan khaw en lai ngeiin In kan thleng ta a.

Hna ka thawk ve hle: Hmeichhe Pahnih (ka nu leh ka nau) In sa an ni bawk a, mipa hna an lo dah nasa hle mai a, ka thleng chu ka bung nghal char char a ni deuh mai. Chhun leh zanah ka thawk kawp a ni deuh chawt a; hna hi ka thawk tam ta lo viau mai a ka sil thei kher mai. Chhun lamah tualcharah lei ka lai thin a, ka awm rei telh telh a, ka dum tawlh tawlh a thenkhatin, “Kolkata chu i ngeih lo a nih kha, i thu em mai” an ti bang lo va, kan haw dawn lamah phei chuan keimah chauh ni lo kan chhungin kan hang hlawm ta chal mai a, pawnah kan tal nasa hlawm a ni ang e.

Sawi tawh angin ka lo thawk thang tawh lo va, ka rimtawng ta  deuh nge ka khuate a sik ta hial a, mahse damdawi nen ka tang a ka khumbet ta lo hlauh thung a. Kan nu pawh a hah mai bakah ei leh in lamah a lo insum lo deuh nen pum tha lo deuhin a awm a, kan haw thla(Kolkataah) chu a mu hlawm ta reng a, tlem tlem chuan a tha ve hret hret a a chau ve hle a ni.

Ka pa lung kan phun: Kolasib atangin ka pa kan phumna Bukpuiah lungphun turin kan in-trip chho leh a, kan kal ni atang ruah a sur ngar ngar a, kan phun hleih theih pawh kan ring lo hial a. Kan tawngtai nasa hle a, “a Ni chauh tal khaw tha min pe rawh” tiin. Kan tawngtaina Pathianin a chhang a kan phun ni tak chuan programme kan hman chhung zawng ni chu a sa ta a, tlai lamah zanriah ruai kan nghah laiin khua chuan rawn thawh leh a tum a thenkhat an tlan haw a..chuan chaw chu kan ei ta a, kan daih tawk chiah chiah a ni, khua rawn thawk lo se kan kham lo ang a, kan buai viau ang.

Ropui taka tih kan duh a, mahse kan theih loh bakah tul berin kan hre lem lo va, a thlan erawh theihtawpa mawiin kan siam ve a.Thenawm khawveng leh u leh naute ei khawm ila ka ti a, thingtlang lamah chuan a lo harsa deuh va kan kham lo thelh a ni, a lawmawm e. Bukpui ka cham chhungin mi nun ka zir ve nasa hle a, kum 15 zet ka chhuahsan tawh avangin; ka hmuh tak chu Pathian tih lote hi zawi zawiin an ral riai riai tih hi a ni.

Thiante ka hmu: Tam tak phei chu ka hmu lo va, mo lawmna lamah Zaia of My Blogger Friend ka hmu a, amaherawhchu ka thian hlui tho (ti ve tawh mai ang, pate rual mah ni se) Dr.Dangtea leh Pu John (Dak lam hotupa) ka hmuh leh tak avangin tu mah mah ka be rei thei lo va hrehawm ka ti hle. Zaia kha College venga ka thusawinaah inkhawm turin ka sawm a, pulpit atang ka zawng ru viau va ka hmu ta lo, rokhawlhna a nei a ni ang e.

Ts-a Kolasibah a awm tih ka hria a, ka va call a Thaiboy of Misual.com nen an lo phei a, Ts-a lehkhabu chu kan leisak a, min tlawm lehnghal Pastor dinhmun a hria a ni ang e, a fel khawp mai. A lehkhabu tlangzarhnaan kal turin min hrilh ve a, zan lama thu ka sawi dawn avangin ka kal ngam ta lo a ni, Aizawl daih a ni si a. Thaiboy nen an lo leng chu inhre sa angin kan inbia a, kan innel hle a-kan inhmu chu ka lawm tak tak a ni.

Thu ka sawi nasa hle: Ka chawlh chhung hian thu pawh ka sawi khat viau, kohhran hrang hrang paruk-ah thu vawi 17 ka sawi a, Sunday School vawi hnih ka khaikhawm bawk. Thupui deuh roh ka nei a, chu chu Pathian hian Mizote hi min hmangaih a, mahse kan sual em a a hremna kan la tawk dawn. A ma mite chungah hian Pathian thikthu hi a chhia a, hnam dang milem biate chungah a chhe ve kher lo, Israel fate khan an sual apiangin kohna an dawng thin a, Bible-a Israelte leh Kristiante an sual avanga hrem an nih khan an aia sual zawk hrem loh hnam an tam lutuk, anni Pathianin a hrem chhan chu a mite an nih vang a ni, chuvangin kan sual hi kan sim loh chuan min hrem dawn tih thupui a ni ber. Mizote Moral hi a chhe tawh em mai.

Kolasib Electric veng Pavalaiten Crusade neih an rawt a, nuam sam lo viau mahila hnar a hrehawm ang reng bawk si a, ni 3-6.5.12 chhung Crusade kan nei a, a sawitu pawhin ka hlawkpui viau va, taksa erawh a chau thei thin hle. Pavalaite nen hian kan inkawp fuh hle a, kan innel a an rawn leng lut ta fo va, ka lawm hle-kan Crusade thupui chu Pathian nena Lendun tih a ni.

Mite duhsakna kan dawng: Kawng engkimah mite duhsakna kan dawng a kan lawm hle. Mamawh ka sawi hian min tihsak an chak zawk emaw tih mai tur a ni a, an that luatah dan dik lo deuhin kan ti ang tih ka hlau ru ber. Chaw eiah min sawm bang lo va, tlai lam hi chu kan fate pawhin ei chhuah turah an ngai nghet ve tawp hial a ni. Ka lo Pro.Pastor tawhna biala haw kan ni bawk a, kan tlangnel a kan hlim hle a ni.

Thil man to, mipui rilru corrupt tawh zia, khaw lum ve tawh zia leh kan thatchhe tial tial tih lam han sawi pawh ka chak viau va, tum dangah ni mai teh se, tluang takin Kolkata chu ni 10.5.12 khan kan thleng leh ta a, a lo lum hle ta mai a...




24 March, 2012

DIGHA

Kan biala thawktu zawng zawng nen, Ni 19-21.3.12 chhung khan W.Bengal chhunga an sawi vul ve em em Digha an tih hmunah intihhlimna nei tur in kan kal a, khua lum deuh tawh mahse nuam kan ti ve hle. Kan chhungkuain keini pawh kan kal a, Digha hi Kolkata-Howrah atangin Rel-in darkar 4 bawr vel kan tlan a, thawktu te mi 34 kan kal a, kawng thui deuh mahse keimahniho kan thutkhawm vek avangin naupang pawhin nuam an ti ve hle. Mi tlawh huai huai tawh leh an tlawh peih tawh loh lam mahni se, kan tan chuan thil thar a ni a, ka'n post ve a ni e.


                                            Digha chu an kawngpui phei an lo chei nuam viau mai.


               Hetiang hi chuan a lo nuam phian Scooty ang chiah a ni, Gear thlak hran pawh a ngai ve lo.


                                                Nupui fanaute pawhin an enjoy khawp mai,


                                                 Tui fawn ri a hlau deuh a, a nur nung reng mai


                                       "Khawnge chhungkuain i la ve reng reng teh ang" kan ti a


                                                 Old Digha lamah khua kan va chuan bawk a, a hlim ve ta


                                           Inhau ngai lo hi an ang a, a u hian a la thik tehreng nen


Hun hlimawm tak kan hmang a, thawktute pawhin nuam an ti hle, hetianga engemaw changa han hruai chhuah hian an rilrute pawh a zangkhai phah a, a tha ve khawp chuan ka hria. Nakum lamah kan Bial chhunga awm, Bokhali Beach tlawh leh zai kan rel ta a ni. Kan thahnem ang reng viau a, rin ai tak chuan kan seng tlem.








21 March, 2012

FAITH AND REASON


Rinna leh Ngaihtuahna kal dun thei miah lo tura ngaihna hi, ‘Fideism,’ an ti a. Fideism zirtirna pui berah chuan, “Rinna hi Pathian a awm tih hriat chianna leh mimal inpeknain a din a ni a, mihring ngaihtuah thiam theih phak bak a mi a ni. Chuvangin miin a sakhaw rinnaah hian mita hmuh tur thilah a innghat thei lo, Mihringte hi rinna avanga chhandam kan nih avangin mihring rilru ngaihtuahna (rational) leh Science thiamna hmangin Kristian nun innghahna/rinna hi chhui phak rual a ni lo. Mihring ngaihtuahna hi sualin a pawlh tawh avangin rintlak a ni tawh lo va,  Bible-a thutak kan hmuh hian mihring ngaihtuahna (reason) hi kalh mahse Bible thu chu ihe lova ring mai zawk tur kan ni,” tiin an zirtir a. Fideism lo chhuahna leh a zirtirna behchhan lehkhabu tam tak hmuh tur a awm chhan pawh Mihring rilru finna chawilarna (rationalism) dodalna tura ziah a ni deuh ber.

Danish Philosopher, Soren Aaby Kierkegaard (1813-1855)-a kha Fideism pawmtu hriat hlawh tak a ni a, “rinna hi Pathian a awm tih hriatna leh mimal inpekna a nih avangin ngaihtuahna (reason) nen hian a inhmurem thei lo,” tiin, Kierkegaard-a hian a zirtir thin a ni. Soren Kierkegaard-a hian rinna leh ngaihtuahna a inrem loh zia sawifiahna turin thil chi thum a sawi a. A hmasa bera a sawi chu, “Approximation Argument,” a ti a, Pathian a awm ngei tih hi ngaihtuahna ringawt hian a fiah zo lo, ngaihtuahnaah hian dik lo a awm tawh avangin Pathian a awm a ni tih an hriatna pawh a ni lo zawngin an sawi bo daih thei zel a ni. Hriatna dik chu rinnaah hian a awm a, mihring ngaihtuahna ringawt hian a hmu thiam thei lo a ni.

A pahnihna chu, “Postponement Argument,” a ti a; kan ngaidan hmasa kha ngaihdan hnuhnung lo piang thar apiang khan a thlak leh thei a, science thiamna hmanga mihring finnaah lo innghat dawn ta ila, Pathian chungchang a finfiahna nei tur chuan kan innghak kumkhua thei dawn a ni. Chuvangin, Science thiamnain a finfiah phak loh thil hi kan hriat fiah theihna kawng ‘rinna’ hi kan thlang mai tur a ni. Pathian a awm tih hriatna hi mihring ngaihtuahna atanga hre thei ni ila Pathiana rinna hian awmzia a nei dawn lo va, Pathian rin pawh hi a tul dawn lo a ni. A pathumna hi Passion Argument a vuah a, hetah hian rinna nei tura mimal inpekna tul zia a sawi a. Kan hriatna hian tawp chin a nei a, thutawp siamnaah hian rinthu a tel lo thei lo a ni. Rinna erawh chuan hriatna zawng zawng khumin kan rin nen min suihzawm tlat a ni.

Fideism hian chakna leh chak lohna (Strength & Weakness) a nei a, a chakna lamah chuan mihring ngaihtuahna hi sualin a pawlh tawh avangin dik chang nei leh dik loh chang nei a ni a, Pathian hriatna tak tak hi ngaihtuahna hian min pek theih loh avangin Bible-a kan hmuh leh mimal inpekna atanga rinna hmanga Pathian hriatna hi a pawimawh a ni. A chak lohna lamah ve thung erawh chuan rinna ringawta kan innghah a, kan rin hriatthiam tumna nei tura ngaihtuahna kan sen loh chuan mihringte hi chauh chang nei kan ni a, tluk leh din kan fawm fo thei dawn a. Kan rinna sawhnghet tura ngaihtuah pawh hi a tul ve tho a, chu chu Kohhran Pa-te pawh khan an lo sawi ve fo tawh a ni.

Kohhran pa-te ngaihdan:

Rinna leh chik taka thil nihphung ngaihtuahna tunhma atang tawha mi thiamte thu inchuh pakhat a ni a, tunlai thleng hian a la ni reng bawk. Grik philosopher-te kha pathian tam tak awm rinna society (pagan society) atanga lo chhuak an nih avang khan mihring leh pathian nihphung kha an chhui nasa hle a, an sakhuana te, an philosophy te leh an ngaihtuahna (reason) te kha a inkawp chiat a ni. Kohhran pa, Grik philosophy-in a chim nasat phak hote khan, mihring ngaihtuahna leh Isua Krista rinna suihzawm tumin an rilru an seng lo thei lo va, sawihona huang pawh an hawng zau va, Pathian chungchanga ngaihdan (theology) leh Isua Krista an ngaihdan (Christology)  hrang hrang pawh a chhuak tam reng a ni; thenkhat ngaihdan tawitein han tarlang  ila:

Tertullian-a ngaihdan: Dan hre mi, A.D.197 bawr vela Kristiana inlet Tertullian- a tawngkam, “Athens hian Jerusalem-ah hian enge tih ve tur a neih? Zirtirna dik lo hian Kristianteah hian enge tih/sawi ve tur a neih? (what does Athens have to do with Jerusalem? What have heretics to do with christians?),” tih thu hian hriat a hlawh hle a. A sawi awmzia chu Grik mi, pathian tam tak be ho chenna khawpui Athens leh Kristiante khawpui Jerusalem chu tehkhin nan rawn hmangin Grik philosophy leh Kristian zirtirna danglam zia sawi chhuah a tumna a ni. Tertulliana ngaihdan chuan Pathian chhandamna hnathawh hi Bible atang chauhin kan hmu thei a, Bible leh Grik philosophy chawhpawlh nuaih hian Pathian thu a nihna hruai bo daih thei a ni.

Amah ngei pawh khan Grik philosophy leh logic kha Kristiante rinna nemnghehna turin a hmang fo tho va, amaherawhchu, a ngaih pawimawh ber erawh chu zirtirna dik lova a ngaih pagan (pathian tam tak awm ring) philosophy laka Kristiante rinna venhim kha a ni. Chanchin Tha bute hian a rilru an hneh hle a, mihring ngaihtuahna ringawt hian ziak chhuak phain a ring lo. Judate ngaihtuahna hian a pha dawn lo tih a hre chiang hle a. Grik/pagan philosopher-te ngaihtuahnaah chuan  Pathian hi tisa puin a inlan thei lo va; mihring tisa pua lo kal tawh phawt chu Pathian ni theia an ngaih loh avangin Isua Krista Pathianna pawh kha tam tak chuan an pawm thei lo a ni. He ngaihdan hiTertullian-a khan nasa takin a do a, ani kha chuan chanchin tha chu Pathian rilru atanga lo chhuak a nih avangin, chanchin tha bute kha a ngaihlu hle a ni. Tertullian-a ngaihdana rinna leh ngaihtuahna (Faith & Reason) inlaichin dan chu, ‘Pathianin a sawi a, ka ring mai a, tichuan a fel mai,’ tih hi a ni. Tertullian-a ngaidan hi hun hmasa lama Fideism kan ti thei hial ang a, amaherawhchu ring lote rin dan kha a ngaihtuah a, a dik loh zia a sawi thin.

Augustine-a ngaihdan: Hippo Bishop, Augustine-a (354-430. AD) chuan a lehkhabu Confessions ah chuan rawlthar mai a la nih lai atanga philosophy-a tui chho a nih dan leh chu a tuina chuan thutaka a hruai luh a beisei thu a ziak a. A chang chuan thutak a zawnna lamah beidawn chang leh han rinhlelh thut thut changte pawh a nei thin a, amaherawhchu kum 33 mi a nihin chanchin tha thutak chu a pawm thei ta a ni. Thutak a lo zawn tawh thinna pawh a hlawkpui hle a thutak leh thutak lo a thliar thliar thiam tura puitu tha tak a ni hlauh thung. Augustine-a khan Bible hi Pathian thu a ni tih a pawm thlap a, mahse Bible zirtirna harsa zual sawifiah nan philosophy a lo zir tawh hmangin a sawifiah thin.

Tertullian-a ngaihdanah kha chuan Pathian inpuanna atanga amah Isua rin mai kha tawk hlein a hria a, Augustine-a ngaihdanah erawh chuan rinna hi a hmasa tur a ni ngei nachungin ngaihtuahna tel lo chuan famkim tawk lo a ni. Rinna a hmuh dan pakhatah chuan hriatna (knowledge) zawng zawng innghahna bulpui a ni.; mi tam takin an tihsual fo nia a ngaih chu rinna (faith) leh rinthu satliah (gullibility) hi inang renga (synonym) an dah hi a ni a. Amaherawhchu, Augustine-a erawh chuan rinna leh innghahna (trust) hi thuhmunah a dah zawk a ni. Entirnan, Rulngan hi a chuk a na hle an ti a, mihring a chuk ngeite pawh kan la hmu lo chung leh min la chuk hauh lo nachung hian kan ring thlap, kan innghat ngam zan a ni.

Pathian inpuannaah hian philosophy hian tangkaina a nei lo anga Tertullian-a ngaihdan kha Augustine-a khan pawm ve lo va, mihringte hi Pathian ang taka din kan nih avangin thutak hrethiam thei tura finna neite kan ni tih hi a pawm dan a ni. Grik pagan philosophy-te kha Pathian thu sawifiahna turin tangkaina an neiah a ngai a, amaherawhchu philosophy a nih anga tawp mai lo khan Bible thu awmzia thuk zawka hriatna atan a tul a ni. Augustine-a ngaihdana rinna leh ngaihtuahna inlaichin dan chu rinna a hmasa bera, chumi hnua kan rin hrethiam tura ngaihtuah (I believe in order to understand) emaw hriatthiamna zawng chunga rin (faith seeking understanding) hi a ni.

Thomas Aquinas: Rinna leh ngaihtuahna chungchanga a hming an sawi hmaih ngai hauh loh chu kum zabi 12 chhunga mi thiam Thomas Aquinas-a (1225-1274 AD) hi a ni a, a au-hla (slogan) ber pawh ring tura hriatthiam hmasakna, “I understand in order to believe,” a ni. Thomas Aquinas-a ngaihdan leh Augustine-a ngaihdan hi a inlet thawk a, Augustine-a ngaihdan chuan sual sain kan piang a, Adama bawhchhiatna kha kan inhlan chhawng zel angin a ngai a. Thomas Aquinas-a ngaihdanah erawh chuan kan rilru lama Pathian nena kan inzawmna kha chhe mahse mihring hriatna hi a pumin a chhelailetder lo va, inpuanna hranpa awm lo pawh hian Pathian hriatna hi mihringin a nei thei turah a ngai a ni. Hei hi Bible a dah hniam vang a ni lo va, Thomas-a hian Bible thuneihna hi a dah chungnung em em tho a, mihringin kan ngaihtuahnaa Pathian kan hriattheihna hi inpuanna ropui takah a ngaih vang a ni.

A ngaihdan chuan Pathian a awm a ni tih nemnghehna pawh Pathian hnathawh hnua thil lo thlengah hian a chiang a, sualnate pawh hi Bible-a inziak chhiar mai ai hian mihring nunah hian a chiang zawkin a ngai a. Bible-a Pathian inpuanna atanga rinna dah hmasa zawk Tertullian-a leh Augustine-ate ngaihdan kalh zawngin Thomas Aquinas-a erawh chuan mihring ngaihtuahna leh philosophy hi a dah pawimawh hmasa zawk a ni. Bible duh lotute pawh hian an ngaihtuahna leh hriatna hmangin Pathian an pan duh a beisei a, chutih rual chuan mihringin a hriatthiam rual loh ring tur hian Bible erawh a tul em em a ni, entirnan Trinity chungchang te.

Thomas-a hun thleng pawh hian Augustine-a ngaihdan khan mi ngaihtuahna a la hruai thui hle mai a, ani pawh hi chutiang ngaihdan zirtirna kara lo chhuak chu a ni a. Amaherawhchu, Thomas-a ngaihtuahna chu Augustine-a zirtirna aiin Grik Philosopher, Aristotle-a philosophy hian a kaihruai thui zawk a, Aristotle-a ngaihdan kha a lai (awn bik nei lo) tawk viauin a hre thin a. Augustine-a khan he khawvel ni lo, chatuan hmun lam a thlir tam lutuk niin a ngai a, Aristotle-a erawh chuan he khawvel pawimawhna hi a zirtir thin. A ngaihdan chuan Pathianin he khawvel hi a duhtaka a din a ni a, he khawvel hi a chhandamna hna a hlenna hmun pawh a ni, chuvang chuan hlamchhiah leh ngaihnep chiah a ngai lo. Tin, hun hmalama philosopher tam takin taksa (matter), khawih leh hmuh theih thil ngaihnepna leh hmuh theih loh aia ropui thei lova an ngaihna kha a dona a ni pahfawm bawk.


Kohhran pate pathum ngaihdan atanga kan hmuh theih chu, Tertullian-a chuan Grik pagan philosophy kha zirtirna dik lo zawng zawng innghahnaah a ngai a, Bible rinna a dah chungnung hle. Augustine-a khan Tertullian-a ang thovin rinna chu pawimawh hmasa berah a dah a, mahse chu kan rin chu hrethiam turin kan ngaihtuah tur a ni, tiin a rinna leh ngaihtuahna inlaichin dan a sawi a. Chuvang chuan Grik/pagan philosophy kha Kristiante rinna sawifiahna turin a hmang a,  inremna tam tak pawh a awmin a ngai bawk a ni. Pathumna, Thomas Aquinas-a erawh chuan mihring ngaihtuahna a dah chungnung em em a, mihring rilru hi a chhelailetder lo va, thutak ngaihtuahna fim a la nei thei a ni tiin a zirtir thung. Pathian thu chungnunna a pawm a, amaherawhchu science leh philosophy- hmanga ngaihtuahna hi Pathian thu hriatna leh thutak hmuhna turin a tangkai a ni tih a ring tlat a ni.

Tertullian-a ngaihdan hi Mizo Kristian tam zawkte ngaihdan a ni a, a tha viau nachungin a buaithlak lai ber chu, a ngaihdana ngai ve lo zawng kha chu chanchin tha dodaltuah a puh mai a. Hemi chungchanga Paula philosophy tha tak kan hmuh chu a chanchin tha hrilh turte ngaihdan (philosophy) leh ngaihtuahna kha a va tawmpui thiam a; Areopagi-a thu a sawi dawn khan amah rawn hnialtute kha Epikuria mi leh Stoik mi zinga mi  fing tute maw an ni tih kan hmu a (TT 17:18). Heta, “Epikuria leh Stoik mi,” a tihte hi Epicurus-a zirtirna (Epicureanism) pawmtu leh Stoic zirtirna (stoicism) pawmtute, Paula hun laia mi fing leh ril tak tak an ni ang tih a hriat theih a. Paula hian Juda ngaihdan zawmtute hnena thu a sawi dan hmanga sawi lovin Grik philosophy behchhanin thu a sawi a, pagan philosopher-te tawngkam a sawi chhuak bawk a; philosophy hrang hrang hriatna a lo neih tawh chu thiam takin a hmang tangkai ta zawk a, pagan philosophy chungchanga Paula ngaihdan leh Augustine-a leh Thomas-a ngaihdan hi a inzul tlang hle.

Nun leh rinna hian rah a chhuah dawn chuan ngaihtuahna a sen a tul thin a, ngaihtuahna kan hman avang khan rinna kan nei lo ang tihna erawh a ni lo. Kan rinah kan chiang tur a ni zawk a, Paula chuan, “ka rina chu ka hria,” a ti a (IITim.1:12), kan rina hi hre tura kan ngaihtuahna kan sen pawh a tul a ni. Tunlai khawvela kristiante harsatna pakhat chu rinna kawngah ngaihtuahna kan seng peih lo hi a ni lawi si a, kan dilchhut viau nachung hian  kan rin hrethiam tura ngaihtuahna kan sen loh vang a ni fo. Ngaihtuahna hmang zui miah lova ring mai kan nih chuan kan rinnain zung a kaih nghet thei lo va, engemaw hlekah kan phi ruai thin a ni. Tumkhat chu nu pakhat hi kohhran atang a chhuak a, kan va kala a chhuah chhante kan zawh chuan, “an zing ata lo chhuak ula, a hrangin awm rawh u, tih a ni a, ka chhuak mai alawm,” a lo ti a, chutiang chuan tuten emaw an lo hrilh a ni. A rin hrethiam tura ngaihtuahna a sen loh avangin a chhuak a ni mai a, keini chuan, “a nih leh lo chhuak leh la, a hrangin awm leh rawh,” kan ti a, a lo chhuak leh a, kohhranah chuan a lo lut ve leh mai bawk a.

Ruihtheih thil hian kan ngaihtuahna fim a chawk nu a, a nih tur angin kan hmang thei lo thin. Kan rilru ngaihtuahna ruihtheih thil avanga a lo danglam hian mi pangngai kan ni tawh lo phawt a, Pathian duh zawng kan ngaihtuah theih tawh loh avangin kan duh danin kan kal mai thin. Chuvangin ruihtheih thil tih leh fak chiam hi finna kawng a ni thei ngai lo. Mi fing (philosopher) leh eng kawngah pawh ngaihtuahna seng mi chuan ruihtheih thil lak ata inthiarfihlim an duh thin a, a chhan pawh sual a nihna lam ai mahin an ngaihtuahna fim tak tibuai thei thil an duh ngai lo. Tunlai huna zu leh a kaihhnawih khapna dan kan han sawisel ta chiam mai hi, ‘thalaite hi engtiang chiahin nge rilru seng se kan tih,’ tih hi zawhna awm lian tak a ni zawk. Ngaihtuahna miin a hman chuan thil nihna leh awmzia chiang takin chhui chhuak vek lo mahse, mihringa awm reng, chhungril lam thatna a ngaihtuah chhuak thin; tumah hian chhia leh tha hriatna thiang tak hmangin sual kawng kan thlang ngai lo, kan zawh a nih pawhin chhungril lamah mahni ngei pawh kan inthiam lohna a awm tho tho a ni, chu chu mi tam takin nei lo ang hialin an inngai pawh a ni thei, ngaihtuahna fim an hman theih tawh loh vang zawk a ni. Pathian hriatna pawh ngaihtuahna hian min pe thei a, mahse chhandamna chang turin a famkim thei lo

Kan rilru hian mihring nun chhungril thatna ngaihtuah chhuak thin mahse, chu ngaihtuahna chu sual pawlh tawh a nih avang hian mahni inchhandam khawpin kan inngaihtuah chhuak zo lo, ni se mi fingte hian an finna avang hian an chhandamna chang turin Isua Krista an mamawh lo vang; chu mai a ni lo, ngaihtuahna kan sen thui poh leh mihring famkim lohna (limitation) kan hre thuai thin a, rinna chungchang ngai thutak duh miah lote pawhin an rin danin thil awmzia an hrilhfiah leh thin. Chuvang chuan mihringin a hriat phak loh thu inthup Pathianin a dah hi kan hrefiah phak ngai dawn lo, a titu Pathiana rinna neih kha a ngaihtuahna senthlak (rational) em em a ni. “Rinna hi ngaihtuahna seng tlemte tih awm tawk a ni,” titu chuan a hriatthiam phak bak a ngaihtuah lo a ni zawk thei.

Ngaihtuahna chauh (rationalism) hi rinna rahka phettu chu a ni a, miin rinna aia ngaihtuahna chauh a hmachhuan hian, ‘rationalism’ a ni a, Ngaihtuahna (Rational) hi a tha a, ‘ism’ a tel hian a buai zo ta thin a ni. Material tel lo chuan mihringte hi kan khawsa thei lo, materialism rinna tibuaitu a ni si, ‘ism’ lai tak hi Kristiante rinna hmelma chu a ni. Rinna leh ngaihtuahna hi a thiangin an kal dun thei a, ngaihtuahna thiang tak hmang lo va mahni rinthua kal hian mihring nun leh rinna a buai thei thung. Tumkhat dang leh pawh, nu pakhat hi kohhranah chhuahna lehkha a rawn thehlut a, kan va kal a, a chhan kan han zawh chuan Bible chang pakhat tlawhchhanin a chhuak a lo ni a, “Saulan a sanga sang a that, Davidan a singa sing,” (ISamuela 18:7) tih thu kha, a ngaihtuahnaah chuan Saula hi kohhran huanga awm a ni a, Davida erawh chu pawlchhuak a ni thung. Pathian leh a kohhranah innghahna a neih loh vang a ni a, a chhuah chhan tur Bible chang a zawng a lo ni zawk a, a ngaihtuahna chuan Bible dik lo takin a hrilhfiahtir a ni.

Kristiante huang chhungah pawh hian rinna hi thil lo awm tur leh lo thleng tura ngaihna (Futuristic view) hi a awm lian hle a, chumi avang chuan, “kan rin hi hmuh theih ni se, rin a ngai lovang,” an ti thin. Amaherawhchu, rinna hian hman (past), tun (present) leh nakin (future) hi a huam vek a ni. Rinna hian innghahna a keng tel tlat a, kan hmuh kan leh kan hriata kan innghah ngam zatna hi rinna chu a ni. Mi thenkhat chu Thlawhtheihna-ah hian an chuang ngam miah lo, an hmu reng a mahse an innghat ngam lo, rinna nei tur chuan kan rinah kan chian a tul a, kan innghah ngam a pawimawh, chu dinhmun chang tur chuan Thlarau Thianghlim puihna leh mihring rilru ngaihtuahna a pawimawh ve thung a ni. 

09 March, 2012

BARUIPUR BIALA RAWNGBAWLNA


Ni 15&16.February.2012 khan Baruipur Bial chuan Mathurapur-a  kan compoundah Gospel Campaign kan nei a Bial chhung hmun hrang hrang atangin kan thawktuten mi an rawn hruai khawm a, heng rawn kal khawmte hi ‘seekers’ kan ti mai a; kristian la ni lo, amaherawhchu chanchintha kan hrilh tawh si min rawn bengkhawntute an ni deuh ber. He hunah hian mi 50 bawr vel zet kan kal khawm a, Speaker atan kan Evangelist, kan Bial chhung a mi tho Abiram Bera kan hmang a. Programme khat taka duangin ni hnih leh zan khat chhungin Isua Krista Lal leh chhandamtua an pawm theih nan tan kan la a ni ber. Heng kan seekers-te hi nitin eichawp zawng an nih vek avangin ni tam tak programme han siam thei kan ni si lo va, thahnemngai takin kan speaker-pawhin thu a sawi a, thusawi karlakah councelling class kan buatsaih bawk a. Zanriah eikhamah Projector hmangin ‘Isua Film’ kan chhuah bawk a, hei hian an rilru a hneh hle chuan a hriat a, a tuka inkhawmna kan hman laiin an rilruah zawhna an neih phah nasa hle. Hemi tuma rawn kalkhawmte hi an la thalai tlang hlawm hle a, thusawi pawh an ngaithla tha bawk.

A ni hnihna chhunah chuan kan speaker-in sawmnate siamin an harsatnate a zawt bawk a, hun hma lama kan inkhawmnaahte pawh lo lawi ve zauh zauh tawh an nih avangin chanchintha hrilh pawh an nuam hle a, speaker sawmnaah hian mi 31-in Baptisma chang turin an inpe a, Pathian hnathawh liau liau a nih avangin lawmawm kan ti hle. Kan lawmna tizualtu tak pakhat chu he huna Baptisma kan pekte hi a hnu lehah pawh kan inkhawmna lamah hmuh zui tur an la awm zel hi a ni. Hun thenkhatah chuan Baptisma kan chantir ve si, inkhawmna lama hmuh zui tur  reng reng awm lote hi kan nei thin a kan buaina tak pakhat a ni reng thin.

Hetiang programme bawk hi ni 29&30.3.12-a nei turin kan inbuatsaih chho leh mek bawk a, tin, a remchan dan anga vawi engemaw zat khawlaia campaign-na buatsaih kan tum mek bawk a, a hlawhtlinna chu Pathian ta a nih avangin Pathian hnenah mi tam zawk min pe tura min dilpui turin kan sawm che u a ni. Calcutta Mission Field han tih hian a ropui hmel viau thin na a, kan la chhangchhe ve hle a, amaherawhchu hmasawnna lam panin kan pen ve mek zel niin kan hria a, Pathian malsawmna a ni-Pathianin ropuina chang zel rawh se.

Baruipur Bialah hian August,2011-Feb.2012 chhungin mi 103-in Baptisma an chang a, Pathian chungah kan lawm em em a ni, rawngbawl hna hi hna hautak a ni a-bawl mahila chhuan tur kan nei chuang lo, bawl lo ila a hrehawm em em zawk dawn bawk si a, Pathianin kan Vanin kawng kan zawhna atana min thlansakna a nih chuan kan thawk ve mai zawk tur a ni, malsawmna neitu chuan mal pawh min sawm zel ang. Chhiartu duhtak, min lo tawngtaipui ve dawn nia, a chang chuan kan zam thin; tuna Biakin kan sak tumna hi a hmaa an lo phal tawh lohna hmun kha a ni a, Campaign neih pawh an lo phal lo tawh thin a, Pathianin kawng min sialsak zel a, kan sa thei dawn ta. “Kan hmaa mi huai kalte kha an ding nghet he hmunah hian, an puanzar an thing e en ru; Krista zara hnehtute”.


02 March, 2012

SCIENCE LEH RINNA


Science leh Kristiante rinna hi kal dun thei lo turah mi tam tak chuan an ngai thin a, hmasang atang tawh a inkalh ngar ngarah an dah thin, amaherawhchu he ngaihdan hi a dik meuh em? Lehlam takah chuan, hun hmasa lama mi tam tak kha chuan Science leh Rinna hi inkawpchiatah an ngai zawk a ni. Ronald Numbers-a, Science leh Sakhua inlaichinna chungchang zir mi chuan hun laihawl (medieval) atanga kum zabi 19 thleng khan science lehkhabu leh Bible hi, ‘Lehkhabu pahnih’ tiin an sawi mai a, mite chuan Pathian kutchhuak tarlannaah an ngai ve ve mai niin a sawi a, inkalh theiah an ngai lo a ni.

Hun laihawl lai vela scientist-te kha sakhaw mi tak tak vek an ni a, chung zingah chuan Mathematical Science thiam em em, Robert Grosseteste, Oxford Bishop te, Medieval huna Experimental Science lama an chhuanvawr, Medieval Galileo an tih thin, Roger Bacon, Franciscan Puithiam te; kum zabi 15-na hunlaia proto-physicist, Nicholas of Cusa, Roman Catholic Kohhrana Cardinal te leh hming lar em em Nicholas Copernicus, Frauenburd Cathedral-a Puithiamte an ni hlawm a ni. Hei vang hian science leh kohhran rinna kha a inkawpchiat a, lakhran an tum ngai lo.

Kum zabi 17-naa science zirna kawnga inthlakthlengna (scientific revolution) lo thleng khan engemaw ti tak chuan science leh rinna kawngah daidanna tenau deuh chu a siam a. Amaherawhchu, science harhtharnaa a sulsutute pathum, Nicholas Copernicus, Johannes Kepler leh Isaac Newton-ate kha sakhaw mi tak vek a ni a, chuvang chuan kum zabi 18-na thleng khan science leh kohhran rinna hi tluang takin a kal dun rial rial a, kawng thenkhatah chuan zirna sang enkawltu leh neitu kha kohhran anih vang pawh a ni maithei bawk. Amaherawhchu, hetih lai vel hian philosophy lamah ngaihdan thar a piang zel a, rationalism thlipui tleh mek chuan, philosopher thenkhatte ngaihdanah science leh sakhua a hranga kal tura ngaihna a pe tan ta a, chu’ng zinga langsar zual chu Immanuel Kant leh Jean Jacques Rousseau-te an ni. Mahse hetih hunlai pawh hian a indo zawng emaw inkalh zawng emawin an sawi chuang lo a ni.

Kum zabi 19-na tawp lam a lo nih khan, Charles Darwin-a chuan a lehkhabu, ‘On the Evolution of Species by Means of Natural Selection’ tih a tlangzarh a. He lehkhabu hian ringtute leh theologian-ho ngaihdanah Pathian Thu kalhin an hre ta a, chutih rual vek chuan scientist thenkhat chuan sakhuanna hian science zalenna khuahkhirha an hriat thu an tlangaupui ve bawk a. He mi hun atanga vawiin thleng hian science leh kristianna/sakhua chu inhal tak angin ngaih a lo ni tan ta a, amaherawhchu scientist-ho zingah pawh he Darwin-a ngaihdan pawm miah lo, kristian scientists/Creationist tam tak an awm tho bawk a ni. Darwin-a theory atang hian inhnialna a lo chhuak a, thenkhatin mihringte hi zawng thlah angin lem an ziak a, lehlam pawlin an hnial ve ta zel bawk a.

Darwina ngaihdan hi science zirna huanga khung a nih atangin school zirlaiahte telh a lo ni chho ta zel a, mi tamin he ngaihdan hi an pawm mek zel a, an la pawm zel dawn bawk a ni ang. Duh lotu pawh an pung ve tial tial tho va, Kristian scientist zingah ‘evolution theory’ ngaihdan tharte pawh a lo chhuak ta hial a. Oxford University-a Bio-Chemist, Arthur Peacocke, a hnua Anglican Puithiam ni ta chuan, “Pathianin a siam kan tih hian, tunkhatah a siam a, a kal bo ta tihna a ni lo…engtik lai pawha thleng reng (evolve) a ni zawk,” tiin a sawi a, he inhnialna hian hnuhma a ngah hle. America rama school Syllabus-a Darwin-a theory telh a nih khan mi tam takin an duh lo va, an hnial a; Kansas State Board of Education chuan a aia subject thlan theih (alternative) atan ‘Intelligent Design’ an ruahman ta a. He ruahmanna hi duh lotu an awm ve leh tho va, Bobby Henderson-a chuan zirlaia ‘Intelligent design’ an telh chu nasa takin a dodal a, a dona lamah sakhaw chi khat duang chhuakin, chu chu, ‘Flying Spaghetti Monsterism (pastafarianism an tih bawk chu)’ an ti a, science leh rinna inkara indona chuan hlet a chhuah ta zel a ni.

Science hi enge? Pathianin khawvel a siam a, a chhunga awm zawng zawng a siam a ni bawk a. Pathian chuan Thu mai pawhin hil ropui tak tak a siam thei a, chung a thil siamte chu mihring finnain a nihphung kan lo zir chiang thin a, chu chu science chu a ni. “Tui lo awm rawh se,” a tih khan tui a lo awm mai a, mihringten an han zir ta a, chu tui siamtu chu chemical substance chi hnih a ni tih an han hmuchhuak a; chu chemical substance oxygen pakhat leh  hydrogen atom pahnih a ni tih science chuan min hrilh a ni. Pathian themthiamna (intelligent design) ah chuan heng thil hi a lo awm vek a, Tui awmzia an hmuhchhuah avang khan a siamtu kha oxygen leh hydrogen mai a lo ni thar ta a ni lo, oxygen leh hydrogen inpawlha tui nihtirtu chu Pathian a ni. Miin an ngaihtuahna hmangin science leh Pathian an han then hrang thin a, inmil theiin an dah lo thin, science chu Pathian thil siam chanchin zirna mai a ni si a. A thil siam atangin teh dik kan tum a, a changin kan teh fuh thei lo thul; a siamtu lam atanga tehin a dik awlsam tehreng nen hian.

Mihring famkim lo ngaihtuahna hian tihsual chang a nei a, ngaihdan dik lo kan pu thin. Kohhran pawh mihring awm khawm kan nih avangin ngaihdan dik lo kan nei thei, chu chuan thil nihna tak (scientific truth) a lo kalh chang pawh a awm thei ve tho. Hmanlai mite ngaihdanah chuan Leiin Ni hel lovin Ni-in lei a hel zawkah an ngai a, mahse a lo ni hauh si lo; chutah chuan a hunlaia mite khan ngaihdan kalsual palh a nih thu kha hrethiam viau mahse tunlai mite hian rinna hi engmah a nih loh zia an sawina turin tanchhanah an hmang hlauh a. A pawi lai ber chu kha ngaihdan dik lo kha Rinna (faith) emaw an ti tlat hi a ni. A nihna tak zawkah chuan rinna ni lovin ngaihtuahna (reason) dik lo a ni zawk, Kristiante hian Pathian thil siamah rinna kan nghat ngai lo va, a siamtu kan ring zawk a ni. Scientific Truth kan tih hi Pathian thil siam nihphung pangngai zawk kha a ni a, chu nihphung chu mihring ngaihtuahna hian a ngaihsual palh chang a awm thin, thutak leh thudik zawng zawng hi Pathian atanga chhuak reng kha a ni.

Pathian leh Khuarel (nature) kan tihte hi kan han dah hrang ta chiam thin a, Pathian thil siam kalphung leh inrem dan (order) kha mihringte hian khuarel (nature) tiin kan lo phuah ve mai a ni zawk. Naturalist-ho chuan supernatural awm theiin an ngai lo va, nature siamtu chuan a duh phawt chuan a dan dang deuh pawhin a thlentir thei ang, chu chu supernatural a nih mai loh nakah. Mihring ngaihtuahna (reason) bial zimteah hian Pathian ngaihtuahna zau tak khung len kan tum thin a, a nih loh zia sawifiah nan Paula chuan, “Pathian atna chu mihring aiin a fing zawk a, Pathian chak lohna pawh chu mihring aiin a chak zawk bawk si a,” (IKor1:25) tiin a sawi a, hetah hian, ‘Pathian hian atna leh chak lohna a nei e’, tihna lam ni lovin mihring finna leh chakna chu Pathian finna leh chakna lakah chuan chuan tur a awm loh zia uar taka a sawina (hyperbolism) a ni zawk.

Science a ni emaw, philosophy a ni emaw, Pathian dodal zawnga ngaihtuahna sen hi mihring tih tur a ni lo, Pathian ropui zia leh a remruatna thuk zia hi mihringin a dam chhung pawhin a ngaihtuah seng dawn lo, ngaihtuah tham a ni zawk. Kan rin Pathian tana kan ngaihtuahna kan sen hi Amah Pathian duh dan a ni a, amah kalh zawnga ngaihtuahna seng tur hian mihring hi tunge-enge kan nih? Miin Pathian ropui zia hre tura ngaihtuahna a sen thiamna tur chuan rinna a neih a tul a ni. R.C.Sproul-a, reformed theologian hmingthang tak chuan, “Thutak zawng zawng hi Pathian atanga chhuak a ni e (All truths are God’s Truth),” a ti a, a dik hle a ni. Thutak zawngin scientist-te leh philosopher-te an ngaihtuahna an seng thin a, thutak erawh chu Pathian ta a ni, mihring ngaihdana dik lo khan Pathian a tidik lo pha lo, mihringin Pathian a rinna hi ngaihtuahna kaltlanga thutak hmuhna kawng hnai hnai ber a ni. Thenkhatten rinna hi Thlengthlawkthei (UFO) awm an rinna ang maia an tehkhin thin avang hian rinna an dahhniam thin, “rinna hi thil beiseite awm ngeia hriatna, thil hmuh lohte hriatfiahna ani,”(Heb.11:1) miin rinna a neih loh chuan a hrethiam ngai lovang.

19 January, 2012

ENGVANGIN NGE KAN LO PIAN?

(Ka Blog hming hi thlak ve tawh ila ka ti a, a chhan pawh tuna ka post ang hi a tam thei ang post ka duh tawh vang a ni ber mai; a ngaihnawm loh anga min bosan vek ang tih erawh ka hlau khawp mai.)

Tunge ka nih? Engvanga lo piang nge ka nih a, enge ka tih tur? He zawhna hi hmasang atanga vawiin thlengin mi thiam leh thiam lo, mi fing leh fing loten  a chhanna dik pek tuma an lo chai tawh a ni a, inhnialna tawp thei lo leh zawhna zawh bang thei lo tur  a ni. Philosophy pakhat kan hriat fo chu “Thil reng reng hi a nih angin kan hmu lova kan nih angin kan hmu zawk thin(we see things not as they are but as we are) tih hi a ni a, a dik thui khawp ang. Pathian awm ring leh awm ring hauh loten kan lo awm chhan leh tih tur an thlir dan a dang a, nun an hman dan pawh a inang thei lo. Kan hlim lai leh kan lungngaih laia khawvel kan thlir dan pawh a inthlau hlei thin khawp mai,  a chhan pawh keimahni lam vang kha a ni mai a. Keimahni dinhmun atanga thil kan teh fo avang hian kan lo awm chhan kan hmuh dan pawh a inrual thei lo va, amaherawhchu a inrual loh avang khan kan awm chhan leh dam chhan bulpui ber kha a danglam ta a ni hauh lo. Thil reng rengin chhan leh vang a neih vek leh neih vek loh thu pawh hi mihringte hian kan khel tam ta hle. Pathian awm ring lotu(atheist)ten an tanhmunah an hmang a, Pathian awm ringtute  kan hmang mek bawk a, chutiang bawkin kan nuna kan hma hlen tur-a tum(goal) kan thlir dan pawh a inang ngai bawk lo-chung zawng zawngah chuan a pawimawh ta ber mai chu “Engvang nge” tih lai tak hi a ni ta a ni.

Pawng zawn ngawt chi  a ni lo

Thil a awm a nih chuan a chhan awm lovin a awm thei lo vang, chu thil awm tirtu chu chhui zel ila a tawpa kan luhna tur chu Pathian a ni zel a, Pathian awm ring lo erawh chuan an dap a, an rinthu sawi chu tichiang turin ngaihdan(theory) hrang hrang an chher a an kal hla tulh tulh a, an chiang lo tial tial a an harsatna a lian tual tual thin. Keimahni tih leh hmuhah kan chiang viau thin na chung hian kan tih ve a nih loh chinah hian kan awih tha duh lo hle; tin, a tum kan hriat phak loh avanga titu awm lova kan chhal hi a tam bawk.  Mihring thiamna leh finna hian thleng sang hle mahse chumi piahah chuan hriat phak rual loh thil a awm a ni tih hi tumah hian an pha hauh lo. Even Steven Weinberg-a kum 1979 a Physics subject-a Nobel Prize dawngtu khan a lehkhabu ‘Dreams of theFinal Theory’-ah chuan hriatna lo awm chhan hi Science (Physical law) dan  atang anih loh thu a sawi a. Science hmanga zawn chhuah rual a ni loh avangin a nihna sawi tumin bei sa teh thin mahse a neitu Pathian hriatna tel lo chuan zawn hmuh theih a ni lo. Philosopher tam tak pawh hian an sawihona leh an ngaihtuahna ril ber hmanga an han bih kual ngial pawh hian thutak chungchangah bawk hian an inhnial leh mai thin a, a tak an thleng pha zo thin lo. Mi thiam leh zirtirtu ropui tak takte pawh hian an hriat loh chu an zirtir thiam lo va, lehkhabu atanga finna dawng chuan lehkhabua chuang lo finna hi an man thiam lo. Vansang zir mi pawhin thlek thlek mahse he mihring mit atang ringawt hi chuan a hmu thiam ngai dawn lo. Pathian thuruk inthup hi a thlirna tur tarmit neih loh chuan thenkhat tan kharkhipin a awm thin a, chu finna leh hriatna nung nei tura a leihlawn indawh ‘Rinna’  nei lo va hel nuai zingah tumah hlawhtling an la awm ngai lo. ‘Engvang nge?’ tih  chhanna hre tura a ni lo lam zawn chiam hi bumna thang hlauhawm ber a ni hial ang.

Engvang nge?

Grik Philosopher Plato-a chuan a philosophy pakhat ‘Theory of Form’ ah chuan thil nihna hi chi hnihin a then a, chi khat chu he kan taksa hriatna chi nga(Mit, beng, lei, hnar leh khawih hriatna) hmanga kan hriat theih hi a ni a; chi khat dang leh chu a ruangam, ngaihtuahna leh thu-a awm a ni thung(a awmna erawh a sawi lo). Thil kan hmuh reng reng hi kha ruangam leh ngaihtuahna aiin khan a chiang thei lo va, kan hriatna chi nga hmanga kan hmuh ai hian chu nihna chu a chiang zawk a ni. He a ngaihdan a sawifiahna hi ‘Analogy of Cave’ an ti a, chuta a sawi dan chuan ‘lungin tang mi engemaw zat an awm a, pawn chhuah phalsak an ni ngai lo va. Chu puk kotlangah chuan mihring leh ransa leh sava an lo kal thin a, a thla an hmuh dan ang ang chuan an hre mai chauh a; ni khat chu tang zinga pakhat chu pawnah an hruai chhuak a, chuta a thil va hmuh chungchang thu chu a let leh hnuin a thiante a hrilh ve a, mahse an awih thei ta reng reng lo va, an dem zawk ta mah a, a hlimthla chauha hmu zawk khan hmuchiang zawkah an indah a ni’ tiin a sawifiah a ni. Plato-a sawi  tum ber chu kan taksa leh kan lan dan aia ril zawk kan nihna hi hmuh theih lohvin a awm a chu chu kan nihna kengtu ber zawk a ni.

Mihring nun hian a tum ber chu tum nei taka nun hi a ni a kan tum erawh a inang lo hlawm hle. Kristiante ngaihdanah chuan he khawvel hi kan kumhlunna tur a ni lo va, sualna leh thihna  awmna hmuh a nih avanginin kan kumhlunna tur khawvel thar kan thlir a, chuta tana kan inbuatsaihna chu kan nunin a tum ber a ni. Plato a philosophy ang hian Thil reng reng hi a lo awm hmain a lo awm dan tur nihphung hi a awm hmasa thin a, Dawhkan siamtu rilruah Dawhkan a awm tawh sa a, kha nihphung kha hmuhtheihin a lo lang chhuak mai thin a thil kan tih hmain kan tih tum kan rilruah a awm hmasa thin a, kan sawi hma hauh pawhin kan sawi tum kan ngaihtuah hmasa thin. Kan nihphung tura Pathian rilrua kan  awm dan chu hmuh theihin kan lang chhuak a, chu kan lan chhuahna chu sualin a pawlh avangin kan nih tur kan ni pha ta lo a. Kan nihna ril zawk tur chu kan hmu thiam pha lo va, a hmu leh hria Pathian Fapa meuh a lo kal pawhin kan dem zawk zaw mah a, a nihna anga thlir lovin kan nihna(hmuh) anga kan lo thlir tak vang a ni.

Kan pian chhan(purpose) hi thil pakhat chauh angin a sawi theih a, tam tak ang pawhin a sawi theih. A ngulpui ber hian behbawm a nei a entirnan, Football khel thinte hian an tum ber(Purpose) chu goal-a chhuih luh a ni a. Goal-a chhuih luh tum reng siin a chang chuan a khamphei zawngin an pet a, a chang lahin anmahni lamah an pet let thul chutih lai reng pawha an tum ber chu goal-a chhuih luh kha a ni reng tho. An tum ngulpui ber chu goal-a pet luh a ni a, an tum peng pakhat chu pet lut tura chhawp rem a ni leh mai. Nun pawh hian tum bulpui ber a nei a, chu chu Pathian nena inhmangaih taka len dun a ni a, a dawtah chuan mi dang hmangaih a ni. Chumi thla phenah chuan a tesep  a lo awm leh a Pathian nena leng dun a, a rawngbawl thei tur chuan nun khawchhuah kan mamawh a, nung khawchhuak ve tura kan beihna chuan duhamna khurah min hnuklut a chu zawk chu a bulpui berah ngaiin tam tak chuan kan la lian ta thin a ni. Voltaire-a chuan “Kum sawmriat ka lo dam ta, thil kan chawlhsan mai thin tih lo hi chu engmah hriat ka la nei lo, Thote chu Maimawm ei turin an lo pianga mihring erawh chu lungngaihnain a lem zawh turin” a ti a, Pathiana hriatna leh rinna tel lo chuan nun hian mawina a nei lo va, kan hre hle emaw tih hnuah pawh hriat tur tak hriat lohna chuan beidawnna khurah min hruai thin.


26 December, 2011

KS NEN ZAN KHAT


November ni 16-30 thleng khan Pastoral Care& Councelling Training-Aizawlah kan nei a, chumi hnuah Synod Inkhawmpuiin a zui leh mai bawk si a, kan cham rei hle. Chu achhapah kan haw thlaa Music Video vel ka hawn thlakah khan Virus lo awm niin ka computer a tichhia a, siam ka tumna lamah(thiam lo ta chu) Hardware lam thleng thlengin ka ham khaw lo zo va, tunah a thiamte zarah kan siam tha thei ta tawk a nih hi. Chuvang chuan Ka blog lam pawh ka update thei lo va blogger thiante pawh ka tlawh thei hek lo, chang dang han kan thei ka ni ngang lo a ni-min lo hrethiam the un-theihtawp ka’n chhuah leh ang e.

Kan training-ah hian kan hotuten Aizawl khawpui nun dik tak hriat nan zan khat chhung ‘City Observatory Night’ min neihtir a, he hunah hian Hmeichhe awm tha duh lo kawmtir min tum a ni. ‘Nalh taka in inchei chuan an hlau ang che u, anmahni dawr tur angin awm ula in hnaih thei ber ang’ tiin min hrilh a-chance hloh kan tum lo tlang hle  a ni. A then chu an inthuam pawr hlawm khawp a, Pastor 15 rual chuan KS Pakhat tal kawp kan tum theuh a ni ber a inelna a na hle. Kei chu ka inthuam pawr lutuk duh lem lo, khawi maw Company-a thawk nula duh tak(H** tak) anga lan kha ka duh zawk a. Vanduaithlak takin kan kal zan hian Central YMA din ‘Catch’ an ti emaw ni khan an lo vai dawn hi a lo ni a kan hmu lo mai ang tih kan hlau ru hle. Kan nupuite kan phone-a ‘KS kan kawm dawn a, Condom-te an sem vel a, duh tan a lam belh theih an ti’ kan ti fiamthu a an nui tha duh lem lo hle.

Kan thiante chu Bike-in an kal vek a, kei leh Imphal Pastor leh Hliappui Pastor chu Imphal Pastor-te Car-in kan kal a. New Bagha an tih hmun leh hmun hrang hrang kan kual hnuah Vanapa Hall kawt lam kan pan leh ta a. Vanapa Hall kawta kan han ding chiah chu Pherh pakhat hi a lo tek phei nghal nalh a Hliappui Pastor bulah chuan a rawn thu ta chat mai. Keini mai ni lo dawr tur zawng tlangval/pa thenkhat pawh hmeichhe lo kal apiang lo det zeuh zeuhtu chu an awm ve nial bawk a. Chu Pherh chu ka va be ve a, a rawn phei nghal var a, ka hmui bulah chuan a rawn tawng ta zet zet a, a kuhva ei min tawng per phar phar bawk a. Round puiah min sawm a a inphal thui tur thu pawh min hrilh a ka ngam ngang lo…ka pha duai duai a ni ber, ka tihngaihna hre lo chuan ‘Hmeichhia ka duh zawk a’ ka’n ti ve tawp mai bawk a.

Chutih lai chuan Taxi chhungah nula pahnih leh tlangval pahnih hi an tawng ser ser reng a, ka rilru chuan an zinga mi chu kawm atan ka beisei deuh va. An Taxi number thleng chuan ka hre hman a, chutia kawm tur pawh hre lo va kan hawi lai chuan a piah deuh step lamah chuan ka va kal a step-ah chuan ka va thu ta thawr a-zei pawh ka inti. Rang fahran hian nula pakhat hian an pa an man thute min hrilh a, ani chu a inzawrh duh tawh loh thute a rawn sawi zung zung a, kan titi mai mai a, kalpuiah ka’n sawm der a…a duh lo tlat a. Ka kalsan dawn chuan ka khupah hian min kheuh ta zeuh va mahse ka thianten min rawn ko tawh si a, ka kalsan ta a.

Chumi hnua chuan Worl Bank kawng lamah an nasa an tih avangin kan kal leh a, a lo nasa ngiang reng a. A hmaa Taxi ka hmuh ngei kha kawngsirah a lo ding a a chhung chu kan han thlek a an lo laklawh hlawm khawp mai lehnghal. Kan kal zel a kan hmu zel a, Zemabawkah kan chhuak a a then chu kawngsirah an lo concert a a vawh tehlul nen kawrte an lo phelh vel a. Chutah kan kal zel a kan hmu deuh nual a mahse tumah kan hnim hnaih hran lo. Vanapa Hall kawt kan thlen chuan kan thiante pawh an lo awm tak tak a, chung zingah chuan ka khupa min kheuhtu pawh kha ka va hmu a. Motor atanga ka chhuah veleh min lo nuih a, ‘I haw tawh emaw ka ti a’ a lo ti a ‘ka mu thei ngang lo’ te ka ti vel a. Chutah min ko hrang a, catch emaw min tih thu leh len dun a duh thu min lo hrilh a…ka zam tan leh lawi si a.

Kalsan mai ka tum lai chuan min rawn zui phei a, motorah chuan a rawn thu lut ve ta a. Chutihlai chuan Police an lo thleng a KS an man sa an rawn phur phei zel a…man a hlau lutuk a ‘min hum rawh’ a ti lawm lawm a. ‘Ka hum ang che hlau suh’ ka ti a, Imphal pastor chuan Police-ho chu a lo va dawr a, tha takin an kal leh ta a, mak min han ti khawp a. ‘Police pawn in thu an awih, tute nge in nih, Catch in ni bawk si lo-councellor in ni em’ a ti a. ‘Eng councellor’ ka ti a, a sawi hnu chuan kan nih loh thu kan hrilh a ‘kal ang’ a ti a,khawiah nge ni ang’ ka ti a, ‘New Capital-ah’ a ti a…ka lungphu chu a ri dup dup a. ‘Pathum kan ni a eng zat nge’ kan ti a, a sawi a…’discount la’ ka ti a, ka tawngkam hman chuan ka nuih a ti za ngang mai.

Kan tlan chhuak a, Assembly Hause kawtah kan ding a, kan titi ta a.  A tir chuan a tawng duh lo viau va, kan titi zel a, a harsatnate a sawi ve zel a-‘mi pangngai thian in nei lo si a, kawm tur ringawtin kan rawn pan che a, mutpui kan tum lo che mihring nun hi sawi mai mai ang’ kan ti a. A han sawi tak tak chuan a chak ber chu pasal neih a chhungkaw din a ni, ka khawngaih hle mai. Kan inkawm fe hnu chuan a kal duhna berah dah kan intiam a, a zu thuhruk lakpuiah min sawm a, ka duh tawh si lo. Ka Motor khalh ka chhuanlam a mahse a zu thuhruk awmna thleng chuan kan va hruai a Imphal Pastor nen an zuk la dun hnak hnak. A hun kan lak hek manah a inhnawhpuar nan pawisa tlem ka pe a, a thiante zingah chuan kan kalsan ta a, sana ka’n en a, zing dar hnih a lo ri thuak tawh a.

He City Observatory Night kan neih atanga ka hmuh tak chu heti tak hian ani maw kan lo tlan thui tawh tih hi a ni. Kan tlan kual thui a, kan hmu tak bawk a, khatiang zan kha a nih reng phei chuan a va rapthlak letling em ka ti. Kal sual leh hum sual daite erawh an lainatawm hle, an duh dan pawh a that ve tehlul nen an rap pelh laklawh bawk si a, han tal chhuah ngaihna an hre lo a ni. Ka rilruah an awm reng a, thawh tur a va tam em, ka ti.