PIPUTEN HMEICHHIA AN LO VOH

Tunlai chuan nupui pasal kan inneih hian kan sakhua leh lawina kan tifel hmasa tlangpui tawh a, hei hi nihphung nghet takah kan la tawh a ni. Kohhran hrang an inneih dawn pawhin an lawina tur an inpe fel hmasa a nih loh vek pawhin an lawi dun dawn lo tih an inhre lawk a, mihring kan zalen tawh hle. Hman lai Mizo nunah erawh kha chuan an ‘Sakhua’ khan a thunun tlat avangin an Sakhaw biak kha a nuar anga a rawn sawisa hrep mai ang tih kha an hlau a ni. An hrisel theih loh emaw vanduaina an tawk mawlh mawlh emaw a nih chuan  an Sa biak kha a nuar taah an ngai a, tlawn lungawi a tul thin. Chi leh kuang kengtu chu mipa anga an ngaih avangin Chhungkaw Sa biak pawh mipa Sa kha a ni.

Mipain a sakhaw biak a thlak duh chuan an chi bil Sa biak atangin hnam(chi) dang Sa a va be thei a, chu chu saphun an ti a, Ralte pain Luseia sa a phun tawh chuan Ralte a ni tawh lo va, Lusei a ni tawh a. An sakhua an tlawn lungawi zo dawn lova an hriat emaw chi dang Sa kha a malsawm zawk emawa an hriat chuan saphun an thlang mai thin. Hmeichhia erawh chuan sa an phun ve thei lo va; a pasal Sa biak kha be ve tur a ni. “Hmeichhia leh chakaiin sakhua an nei lo” tih tawngkam hi deusawhna lam a ni lo va, thawk palai an nihna ki atanga sawi an ni. Tunlaia Kristiana kan inpe hi mi thenkhat chuan ‘saphun anga sawi luh tum an awm thin a, a dik ziktluak lohna chu tunlaiah chuan hmeichhia pawh Kristianan an inpe thei a, saphun ang zawnga kan sawi dawn chuan hmeichhiain sa an phun ve thei lo.

Pasal a neih hnuah pawh a pasal chhungte Sa kha a la be ve thei chuang lo, an indan hma chu. An indan hma chu sakhaw bul bal nei lovin a awm ang a, a pa sakhua kalsan tawh si pasalte sakhua la zawm ve thei si lovin a awm ang; chu chu dahhniamna lam ki a ni lo va, mawhphurhna tak tak la pek loh vang leh sakhua tinuar tura mawh la thei lovin an dah zalen a ni zawk mah. An indan hma erawh chuan a pasala chhungte vawkpa sutnghak sa erawh dan angin a ei ve thei thei lo, a ei ve vaih chuan a pasala chhungte Sa biak kha a nuar anga chhungkuaah a rawn tuan dawn a ni. Kawng khat chiah a awm, a ei ve theih nan: a pasal pa chuan, “kha uipui kha sa pe ve rawh u” a ti ang a, tichuan sa chu a ei ve thei ang. Sakhua an bum a ni. Uipui na na na chu an Sa biak khan a thik lo va, an monu chuan a rawp em em vawksa tlei leh puar taka a ei ve theih dan tur an zawnsakna ki a ni a, deusawhna lam ki a ni lo ve. Hman lai khan vawksa hi an ei zen zen lo va, an rawp thei hle ang tih pawh a ngaihtuah theih.

A pasal nen an indan tawh chuan ‘sakung an phun’ dun ang a, tichuan a pasal Sa chu a be ve thei tawh ang. A pasalin a thihsan chuan a pasal thlarau chu an in kiangah thla thum a awm tura ngaih a ni a, chumi chhung chuan a pasal thlarau chu chaw a pe-tlaichhiah ve thin tur  a ni. Thla thum a pelh hmaa mi dang a ngaih chuan uire a ni ang, pasal nei lai anga chhiar tur a ni. Thla thum hnuah chuan a pasal thi ta laka a inthen nan “kaihchhuah/kaithian” a ti tur a ni a, a hmeichhe paten ar thlahual an tihsak ang a, a kaiha inkaih chhuah erawh phut a ni kher lo. A pasalte inah pawh awm zui duh se, a awm zui thei tho va, amaherawhchu kaihchhuah chu an ti ngei tur a ni. Hmeichhe tam tak chu an pasal chhungten an chelh zui fo va, tin, indang tawh an nih pawhin Kaihchhuah tih tho a ngai a. A nuta a lo kal ang a, ar a rawn keng ang a a rawn ral ang, an talh tur a ni, kaichhuak emaw kaithang emaw kher lo mahse kaithian an ti ngei tur a ni. Hmeichhe kaichhuak tur nei lo nih hi an duh ngai lo va, mi tlahlang zah phur lo an nih avangin khual khuaah pawh nei se pazawn an nei hram hram thin. Chutih rual chuan a pasala pate chhungin kaichhuak tura an nawr reng hmeichhia an awm ve bawk a, chung mite chu mi lepler anga ngaih an ni a, khawhar inriak lo ngai zui an nih phei chuan hmeichhe nasaah an chhiar thin.

A pumpuia ngaihtuahin hmeichhiate hi thawk palai angin an dah ber a, Chakai sa sa ni suh, hmeichhe thu thu ni suh ti pawh hi chumi atanga lo kal, khawiah pawh tla/awm thei anga an ngaihna ki a nih hmel. Tunlai Kristianna engah erawh chuan hmeichhia hi an zawh loh mawhphurhna kan pe ta mai em ni tih tur a ni a, pipute khan an duat thiam hle zawk a ni. Kohhranah Rawngbawlna rip tak tak kan pe a, chhungkaw mawhphurhna fa enkawl leh thil dangah an hah bawk si a, chhungkua pawhin a tuar hle a ni.

Ka han ti ve mai mai a ni. Hmeichhe deusawhna tawngkam hrang hrang kan hriatte hi han bihchian chuan deusawhna lam a nih hmel loh e, an duhsakna leh an thuammawina ki a ang mah.

FAITH AND REASON

Rinna leh Ngaihtuahna kal dun thei miah lo tura ngaihna hi, ‘Fideism,’ an ti a. Fideism zirtirna pui berah chuan, “Rinna hi Pathian a awm tih hriat chianna leh mimal inpeknain a din a ni a, mihring ngaihtuah thiam theih phak bak a mi a ni. Chuvangin miin a sakhaw rinnaah hian mita hmuh tur thilah a innghat thei lo, Mihringte hi rinna avanga chhandam kan nih avangin mihring rilru ngaihtuahna (rational) leh Science thiamna hmangin Kristian nun innghahna/rinna hi chhui phak rual a ni lo. Mihring ngaihtuahna hi sualin a pawlh tawh avangin rintlak a ni tawh lo va,  Bible-a thutak kan hmuh hian mihring ngaihtuahna (reason) hi kalh mahse Bible thu chu ihe lova ring mai zawk tur kan ni,” tiin an zirtir a. Fideism lo chhuahna leh a zirtirna behchhan lehkhabu tam tak hmuh tur a awm chhan pawh Mihring rilru finna chawilarna (rationalism) dodalna tura ziah a ni deuh ber.

Danish Philosopher, Soren Aaby Kierkegaard (1813-1855)-a kha Fideism pawmtu hriat hlawh tak a ni a, “rinna hi Pathian a awm tih hriatna leh mimal inpekna a nih avangin ngaihtuahna (reason) nen hian a inhmurem thei lo,” tiin, Kierkegaard-a hian a zirtir thin a ni. Soren Kierkegaard-a hian rinna leh ngaihtuahna a inrem loh zia sawifiahna turin thil chi thum a sawi a. A hmasa bera a sawi chu, “Approximation Argument,” a ti a, Pathian a awm ngei tih hi ngaihtuahna ringawt hian a fiah zo lo, ngaihtuahnaah hian dik lo a awm tawh avangin Pathian a awm a ni tih an hriatna pawh a ni lo zawngin an sawi bo daih thei zel a ni. Hriatna dik chu rinnaah hian a awm a, mihring ngaihtuahna ringawt hian a hmu thiam thei lo a ni.

A pahnihna chu, “Postponement Argument,” a ti a; kan ngaidan hmasa kha ngaihdan hnuhnung lo piang thar apiang khan a thlak leh thei a, science thiamna hmanga mihring finnaah lo innghat dawn ta ila, Pathian chungchang a finfiahna nei tur chuan kan innghak kumkhua thei dawn a ni. Chuvangin, Science thiamnain a finfiah phak loh thil hi kan hriat fiah theihna kawng ‘rinna’ hi kan thlang mai tur a ni. Pathian a awm tih hriatna hi mihring ngaihtuahna atanga hre thei ni ila Pathiana rinna hian awmzia a nei dawn lo va, Pathian rin pawh hi a tul dawn lo a ni. A pathumna hi Passion Argument a vuah a, hetah hian rinna nei tura mimal inpekna tul zia a sawi a. Kan hriatna hian tawp chin a nei a, thutawp siamnaah hian rinthu a tel lo thei lo a ni. Rinna erawh chuan hriatna zawng zawng khumin kan rin nen min suihzawm tlat a ni.

Fideism hian chakna leh chak lohna (Strength & Weakness) a nei a, a chakna lamah chuan mihring ngaihtuahna hi sualin a pawlh tawh avangin dik chang nei leh dik loh chang nei a ni a, Pathian hriatna tak tak hi ngaihtuahna hian min pek theih loh avangin Bible-a kan hmuh leh mimal inpekna atanga rinna hmanga Pathian hriatna hi a pawimawh a ni. A chak lohna lamah ve thung erawh chuan rinna ringawta kan innghah a, kan rin hriatthiam tumna nei tura ngaihtuahna kan sen loh chuan mihringte hi chauh chang nei kan ni a, tluk leh din kan fawm fo thei dawn a. Kan rinna sawhnghet tura ngaihtuah pawh hi a tul ve tho a, chu chu Kohhran Pa-te pawh khan an lo sawi ve fo tawh a ni.

Kohhran pa-te ngaihdan:

Rinna leh chik taka thil nihphung ngaihtuahna tunhma atang tawha mi thiamte thu inchuh pakhat a ni a, tunlai thleng hian a la ni reng bawk. Grik philosopher-te kha pathian tam tak awm rinna society (pagan society) atanga lo chhuak an nih avang khan mihring leh pathian nihphung kha an chhui nasa hle a, an sakhuana te, an philosophy te leh an ngaihtuahna (reason) te kha a inkawp chiat a ni. Kohhran pa, Grik philosophy-in a chim nasat phak hote khan, mihring ngaihtuahna leh Isua Krista rinna suihzawm tumin an rilru an seng lo thei lo va, sawihona huang pawh an hawng zau va, Pathian chungchanga ngaihdan (theology) leh Isua Krista an ngaihdan (Christology)  hrang hrang pawh a chhuak tam reng a ni; thenkhat ngaihdan tawitein han tarlang  ila:

Tertullian-a ngaihdan: Dan hre mi, A.D.197 bawr vela Kristiana inlet Tertullian- a tawngkam, “Athens hian Jerusalem-ah hian enge tih ve tur a neih? Zirtirna dik lo hian Kristianteah hian enge tih/sawi ve tur a neih? (what does Athens have to do with Jerusalem? What have heretics to do with christians?),” tih thu hian hriat a hlawh hle a. A sawi awmzia chu Grik mi, pathian tam tak be ho chenna khawpui Athens leh Kristiante khawpui Jerusalem chu tehkhin nan rawn hmangin Grik philosophy leh Kristian zirtirna danglam zia sawi chhuah a tumna a ni. Tertulliana ngaihdan chuan Pathian chhandamna hnathawh hi Bible atang chauhin kan hmu thei a, Bible leh Grik philosophy chawhpawlh nuaih hian Pathian thu a nihna hruai bo daih thei a ni.

Amah ngei pawh khan Grik philosophy leh logic kha Kristiante rinna nemnghehna turin a hmang fo tho va, amaherawhchu, a ngaih pawimawh ber erawh chu zirtirna dik lova a ngaih pagan (pathian tam tak awm ring) philosophy laka Kristiante rinna venhim kha a ni. Chanchin Tha bute hian a rilru an hneh hle a, mihring ngaihtuahna ringawt hian ziak chhuak phain a ring lo. Judate ngaihtuahna hian a pha dawn lo tih a hre chiang hle a. Grik/pagan philosopher-te ngaihtuahnaah chuan  Pathian hi tisa puin a inlan thei lo va; mihring tisa pua lo kal tawh phawt chu Pathian ni theia an ngaih loh avangin Isua Krista Pathianna pawh kha tam tak chuan an pawm thei lo a ni. He ngaihdan hiTertullian-a khan nasa takin a do a, ani kha chuan chanchin tha chu Pathian rilru atanga lo chhuak a nih avangin, chanchin tha bute kha a ngaihlu hle a ni. Tertullian-a ngaihdana rinna leh ngaihtuahna (Faith & Reason) inlaichin dan chu, ‘Pathianin a sawi a, ka ring mai a, tichuan a fel mai,’ tih hi a ni. Tertullian-a ngaidan hi hun hmasa lama Fideism kan ti thei hial ang a, amaherawhchu ring lote rin dan kha a ngaihtuah a, a dik loh zia a sawi thin.

Augustine-a ngaihdan: Hippo Bishop, Augustine-a (354-430. AD) chuan a lehkhabu Confessions ah chuan rawlthar mai a la nih lai atanga philosophy-a tui chho a nih dan leh chu a tuina chuan thutaka a hruai luh a beisei thu a ziak a. A chang chuan thutak a zawnna lamah beidawn chang leh han rinhlelh thut thut changte pawh a nei thin a, amaherawhchu kum 33 mi a nihin chanchin tha thutak chu a pawm thei ta a ni. Thutak a lo zawn tawh thinna pawh a hlawkpui hle a thutak leh thutak lo a thliar thliar thiam tura puitu tha tak a ni hlauh thung. Augustine-a khan Bible hi Pathian thu a ni tih a pawm thlap a, mahse Bible zirtirna harsa zual sawifiah nan philosophy a lo zir tawh hmangin a sawifiah thin.

Tertullian-a ngaihdanah kha chuan Pathian inpuanna atanga amah Isua rin mai kha tawk hlein a hria a, Augustine-a ngaihdanah erawh chuan rinna hi a hmasa tur a ni ngei nachungin ngaihtuahna tel lo chuan famkim tawk lo a ni. Rinna a hmuh dan pakhatah chuan hriatna (knowledge) zawng zawng innghahna bulpui a ni.; mi tam takin an tihsual fo nia a ngaih chu rinna (faith) leh rinthu satliah (gullibility) hi inang renga (synonym) an dah hi a ni a. Amaherawhchu, Augustine-a erawh chuan rinna leh innghahna (trust) hi thuhmunah a dah zawk a ni. Entirnan, Rulngan hi a chuk a na hle an ti a, mihring a chuk ngeite pawh kan la hmu lo chung leh min la chuk hauh lo nachung hian kan ring thlap, kan innghat ngam zan a ni.

Pathian inpuannaah hian philosophy hian tangkaina a nei lo anga Tertullian-a ngaihdan kha Augustine-a khan pawm ve lo va, mihringte hi Pathian ang taka din kan nih avangin thutak hrethiam thei tura finna neite kan ni tih hi a pawm dan a ni. Grik pagan philosophy-te kha Pathian thu sawifiahna turin tangkaina an neiah a ngai a, amaherawhchu philosophy a nih anga tawp mai lo khan Bible thu awmzia thuk zawka hriatna atan a tul a ni. Augustine-a ngaihdana rinna leh ngaihtuahna inlaichin dan chu rinna a hmasa bera, chumi hnua kan rin hrethiam tura ngaihtuah (I believe in order to understand) emaw hriatthiamna zawng chunga rin (faith seeking understanding) hi a ni.

Thomas Aquinas: Rinna leh ngaihtuahna chungchanga a hming an sawi hmaih ngai hauh loh chu kum zabi 12 chhunga mi thiam Thomas Aquinas-a (1225-1274 AD) hi a ni a, a au-hla (slogan) ber pawh ring tura hriatthiam hmasakna, “I understand in order to believe,” a ni. Thomas Aquinas-a ngaihdan leh Augustine-a ngaihdan hi a inlet thawk a, Augustine-a ngaihdan chuan sual sain kan piang a, Adama bawhchhiatna kha kan inhlan chhawng zel angin a ngai a. Thomas Aquinas-a ngaihdanah erawh chuan kan rilru lama Pathian nena kan inzawmna kha chhe mahse mihring hriatna hi a pumin a chhelailetder lo va, inpuanna hranpa awm lo pawh hian Pathian hriatna hi mihringin a nei thei turah a ngai a ni. Hei hi Bible a dah hniam vang a ni lo va, Thomas-a hian Bible thuneihna hi a dah chungnung em em tho a, mihringin kan ngaihtuahnaa Pathian kan hriattheihna hi inpuanna ropui takah a ngaih vang a ni.

A ngaihdan chuan Pathian a awm a ni tih nemnghehna pawh Pathian hnathawh hnua thil lo thlengah hian a chiang a, sualnate pawh hi Bible-a inziak chhiar mai ai hian mihring nunah hian a chiang zawkin a ngai a. Bible-a Pathian inpuanna atanga rinna dah hmasa zawk Tertullian-a leh Augustine-ate ngaihdan kalh zawngin Thomas Aquinas-a erawh chuan mihring ngaihtuahna leh philosophy hi a dah pawimawh hmasa zawk a ni. Bible duh lotute pawh hian an ngaihtuahna leh hriatna hmangin Pathian an pan duh a beisei a, chutih rual chuan mihringin a hriatthiam rual loh ring tur hian Bible erawh a tul em em a ni, entirnan Trinity chungchang te.

Thomas-a hun thleng pawh hian Augustine-a ngaihdan khan mi ngaihtuahna a la hruai thui hle mai a, ani pawh hi chutiang ngaihdan zirtirna kara lo chhuak chu a ni a. Amaherawhchu, Thomas-a ngaihtuahna chu Augustine-a zirtirna aiin Grik Philosopher, Aristotle-a philosophy hian a kaihruai thui zawk a, Aristotle-a ngaihdan kha a lai (awn bik nei lo) tawk viauin a hre thin a. Augustine-a khan he khawvel ni lo, chatuan hmun lam a thlir tam lutuk niin a ngai a, Aristotle-a erawh chuan he khawvel pawimawhna hi a zirtir thin. A ngaihdan chuan Pathianin he khawvel hi a duhtaka a din a ni a, he khawvel hi a chhandamna hna a hlenna hmun pawh a ni, chuvang chuan hlamchhiah leh ngaihnep chiah a ngai lo. Tin, hun hmalama philosopher tam takin taksa (matter), khawih leh hmuh theih thil ngaihnepna leh hmuh theih loh aia ropui thei lova an ngaihna kha a dona a ni pahfawm bawk.

Kohhran pate pathum ngaihdan atanga kan hmuh theih chu, Tertullian-a chuan Grik pagan philosophy kha zirtirna dik lo zawng zawng innghahnaah a ngai a, Bible rinna a dah chungnung hle. Augustine-a khan Tertullian-a ang thovin rinna chu pawimawh hmasa berah a dah a, mahse chu kan rin chu hrethiam turin kan ngaihtuah tur a ni, tiin a rinna leh ngaihtuahna inlaichin dan a sawi a. Chuvang chuan Grik/pagan philosophy kha Kristiante rinna sawifiahna turin a hmang a,  inremna tam tak pawh a awmin a ngai bawk a ni. Pathumna, Thomas Aquinas-a erawh chuan mihring ngaihtuahna a dah chungnung em em a, mihring rilru hi a chhelailetder lo va, thutak ngaihtuahna fim a la nei thei a ni tiin a zirtir thung. Pathian thu chungnunna a pawm a, amaherawhchu science leh philosophy- hmanga ngaihtuahna hi Pathian thu hriatna leh thutak hmuhna turin a tangkai a ni tih a ring tlat a ni.

Tertullian-a ngaihdan hi Mizo Kristian tam zawkte ngaihdan a ni a, a tha viau nachungin a buaithlak lai ber chu, a ngaihdana ngai ve lo zawng kha chu chanchin tha dodaltuah a puh mai a. Hemi chungchanga Paula philosophy tha tak kan hmuh chu a chanchin tha hrilh turte ngaihdan (philosophy) leh ngaihtuahna kha a va tawmpui thiam a; Areopagi-a thu a sawi dawn khan amah rawn hnialtute kha Epikuria mi leh Stoik mi zinga mi  fing tute maw an ni tih kan hmu a (TT 17:18). Heta, “Epikuria leh Stoik mi,” a tihte hi Epicurus-a zirtirna (Epicureanism) pawmtu leh Stoic zirtirna (stoicism) pawmtute, Paula hun laia mi fing leh ril tak tak an ni ang tih a hriat theih a. Paula hian Juda ngaihdan zawmtute hnena thu a sawi dan hmanga sawi lovin Grik philosophy behchhanin thu a sawi a, pagan philosopher-te tawngkam a sawi chhuak bawk a; philosophy hrang hrang hriatna a lo neih tawh chu thiam takin a hmang tangkai ta zawk a, pagan philosophy chungchanga Paula ngaihdan leh Augustine-a leh Thomas-a ngaihdan hi a inzul tlang hle.

Nun leh rinna hian rah a chhuah dawn chuan ngaihtuahna a sen a tul thin a, ngaihtuahna kan hman avang khan rinna kan nei lo ang tihna erawh a ni lo. Kan rinah kan chiang tur a ni zawk a, Paula chuan, “ka rina chu ka hria,” a ti a (IITim.1:12), kan rina hi hre tura kan ngaihtuahna kan sen pawh a tul a ni. Tunlai khawvela kristiante harsatna pakhat chu rinna kawngah ngaihtuahna kan seng peih lo hi a ni lawi si a, kan dilchhut viau nachung hian  kan rin hrethiam tura ngaihtuahna kan sen loh vang a ni fo. Ngaihtuahna hmang zui miah lova ring mai kan nih chuan kan rinnain zung a kaih nghet thei lo va, engemaw hlekah kan phi ruai thin a ni. Tumkhat chu nu pakhat hi kohhran atang a chhuak a, kan va kala a chhuah chhante kan zawh chuan, “an zing ata lo chhuak ula, a hrangin awm rawh u, tih a ni a, ka chhuak mai alawm,” a lo ti a, chutiang chuan tuten emaw an lo hrilh a ni. A rin hrethiam tura ngaihtuahna a sen loh avangin a chhuak a ni mai a, keini chuan, “a nih leh lo chhuak leh la, a hrangin awm leh rawh,” kan ti a, a lo chhuak leh a, kohhranah chuan a lo lut ve leh mai bawk a.

Ruihtheih thil hian kan ngaihtuahna fim a chawk nu a, a nih tur angin kan hmang thei lo thin. Kan rilru ngaihtuahna ruihtheih thil avanga a lo danglam hian mi pangngai kan ni tawh lo phawt a, Pathian duh zawng kan ngaihtuah theih tawh loh avangin kan duh danin kan kal mai thin. Chuvangin ruihtheih thil tih leh fak chiam hi finna kawng a ni thei ngai lo. Mi fing (philosopher) leh eng kawngah pawh ngaihtuahna seng mi chuan ruihtheih thil lak ata inthiarfihlim an duh thin a, a chhan pawh sual a nihna lam ai mahin an ngaihtuahna fim tak tibuai thei thil an duh ngai lo. Tunlai huna zu leh a kaihhnawih khapna dan kan han sawisel ta chiam mai hi, ‘thalaite hi engtiang chiahin nge rilru seng se kan tih,’ tih hi zawhna awm lian tak a ni zawk. Ngaihtuahna miin a hman chuan thil nihna leh awmzia chiang takin chhui chhuak vek lo mahse, mihringa awm reng, chhungril lam thatna a ngaihtuah chhuak thin; tumah hian chhia leh tha hriatna thiang tak hmangin sual kawng kan thlang ngai lo, kan zawh a nih pawhin chhungril lamah mahni ngei pawh kan inthiam lohna a awm tho tho a ni, chu chu mi tam takin nei lo ang hialin an inngai pawh a ni thei, ngaihtuahna fim an hman theih tawh loh vang zawk a ni. Pathian hriatna pawh ngaihtuahna hian min pe thei a, mahse chhandamna chang turin a famkim thei lo

Kan rilru hian mihring nun chhungril thatna ngaihtuah chhuak thin mahse, chu ngaihtuahna chu sual pawlh tawh a nih avang hian mahni inchhandam khawpin kan inngaihtuah chhuak zo lo, ni se mi fingte hian an finna avang hian an chhandamna chang turin Isua Krista an mamawh lo vang; chu mai a ni lo, ngaihtuahna kan sen thui poh leh mihring famkim lohna (limitation) kan hre thuai thin a, rinna chungchang ngai thutak duh miah lote pawhin an rin danin thil awmzia an hrilhfiah leh thin. Chuvang chuan mihringin a hriat phak loh thu inthup Pathianin a dah hi kan hrefiah phak ngai dawn lo, a titu Pathiana rinna neih kha a ngaihtuahna senthlak (rational) em em a ni. “Rinna hi ngaihtuahna seng tlemte tih awm tawk a ni,” titu chuan a hriatthiam phak bak a ngaihtuah lo a ni zawk thei.

Ngaihtuahna chauh (rationalism) hi rinna rahka phettu chu a ni a, miin rinna aia ngaihtuahna chauh a hmachhuan hian, ‘rationalism’ a ni a, Ngaihtuahna (Rational) hi a tha a, ‘ism’ a tel hian a buai zo ta thin a ni. Material tel lo chuan mihringte hi kan khawsa thei lo, materialism rinna tibuaitu a ni si, ‘ism’ lai tak hi Kristiante rinna hmelma chu a ni. Rinna leh ngaihtuahna hi a thiangin an kal dun thei a, ngaihtuahna thiang tak hmang lo va mahni rinthua kal hian mihring nun leh rinna a buai thei thung. Tumkhat dang leh pawh, nu pakhat hi kohhranah chhuahna lehkha a rawn thehlut a, kan va kal a, a chhan kan han zawh chuan Bible chang pakhat tlawhchhanin a chhuak a lo ni a, “Saulan a sanga sang a that, Davidan a singa sing,” (ISamuela 18:7) tih thu kha, a ngaihtuahnaah chuan Saula hi kohhran huanga awm a ni a, Davida erawh chu pawlchhuak a ni thung. Pathian leh a kohhranah innghahna a neih loh vang a ni a, a chhuah chhan tur Bible chang a zawng a lo ni zawk a, a ngaihtuahna chuan Bible dik lo takin a hrilhfiahtir a ni.

Kristiante huang chhungah pawh hian rinna hi thil lo awm tur leh lo thleng tura ngaihna (Futuristic view) hi a awm lian hle a, chumi avang chuan, “kan rin hi hmuh theih ni se, rin a ngai lovang,” an ti thin. Amaherawhchu, rinna hian hman (past), tun (present) leh nakin (future) hi a huam vek a ni. Rinna hian innghahna a keng tel tlat a, kan hmuh kan leh kan hriata kan innghah ngam zatna hi rinna chu a ni. Mi thenkhat chu Thlawhtheihna-ah hian an chuang ngam miah lo, an hmu reng a mahse an innghat ngam lo, rinna nei tur chuan kan rinah kan chian a tul a, kan innghah ngam a pawimawh, chu dinhmun chang tur chuan Thlarau Thianghlim puihna leh mihring rilru ngaihtuahna a pawimawh ve thung a ni. 

BARUIPUR BIALA RAWNGBAWLNA

Ni 15&16.February.2012 khan Baruipur Bial chuan Mathurapur-a  kan compoundah Gospel Campaign kan nei a Bial chhung hmun hrang hrang atangin kan thawktuten mi an rawn hruai khawm a, heng rawn kal khawmte hi ‘seekers’ kan ti mai a; kristian la ni lo, amaherawhchu chanchintha kan hrilh tawh si min rawn bengkhawntute an ni deuh ber. He hunah hian mi 50 bawr vel zet kan kal khawm a, Speaker atan kan Evangelist, kan Bial chhung a mi tho Abiram Bera kan hmang a. Programme khat taka duangin ni hnih leh zan khat chhungin Isua Krista Lal leh chhandamtua an pawm theih nan tan kan la a ni ber. Heng kan seekers-te hi nitin eichawp zawng an nih vek avangin ni tam tak programme han siam thei kan ni si lo va, thahnemngai takin kan speaker-pawhin thu a sawi a, thusawi karlakah councelling class kan buatsaih bawk a. Zanriah eikhamah Projector hmangin ‘Isua Film’ kan chhuah bawk a, hei hian an rilru a hneh hle chuan a hriat a, a tuka inkhawmna kan hman laiin an rilruah zawhna an neih phah nasa hle. Hemi tuma rawn kalkhawmte hi an la thalai tlang hlawm hle a, thusawi pawh an ngaithla tha bawk.

A ni hnihna chhunah chuan kan speaker-in sawmnate siamin an harsatnate a zawt bawk a, hun hma lama kan inkhawmnaahte pawh lo lawi ve zauh zauh tawh an nih avangin chanchintha hrilh pawh an nuam hle a, speaker sawmnaah hian mi 31-in Baptisma chang turin an inpe a, Pathian hnathawh liau liau a nih avangin lawmawm kan ti hle. Kan lawmna tizualtu tak pakhat chu he huna Baptisma kan pekte hi a hnu lehah pawh kan inkhawmna lamah hmuh zui tur an la awm zel hi a ni. Hun thenkhatah chuan Baptisma kan chantir ve si, inkhawmna lama hmuh zui tur  reng reng awm lote hi kan nei thin a kan buaina tak pakhat a ni reng thin.

Hetiang programme bawk hi ni 29&30.3.12-a nei turin kan inbuatsaih chho leh mek bawk a, tin, a remchan dan anga vawi engemaw zat khawlaia campaign-na buatsaih kan tum mek bawk a, a hlawhtlinna chu Pathian ta a nih avangin Pathian hnenah mi tam zawk min pe tura min dilpui turin kan sawm che u a ni. Calcutta Mission Field han tih hian a ropui hmel viau thin na a, kan la chhangchhe ve hle a, amaherawhchu hmasawnna lam panin kan pen ve mek zel niin kan hria a, Pathian malsawmna a ni-Pathianin ropuina chang zel rawh se.

Baruipur Bialah hian August,2011-Feb.2012 chhungin mi 103-in Baptisma an chang a, Pathian chungah kan lawm em em a ni, rawngbawl hna hi hna hautak a ni a-bawl mahila chhuan tur kan nei chuang lo, bawl lo ila a hrehawm em em zawk dawn bawk si a, Pathianin kan Vanin kawng kan zawhna atana min thlansakna a nih chuan kan thawk ve mai zawk tur a ni, malsawmna neitu chuan mal pawh min sawm zel ang. Chhiartu duhtak, min lo tawngtaipui ve dawn nia, a chang chuan kan zam thin; tuna Biakin kan sak tumna hi a hmaa an lo phal tawh lohna hmun kha a ni a, Campaign neih pawh an lo phal lo tawh thin a, Pathianin kawng min sialsak zel a, kan sa thei dawn ta. “Kan hmaa mi huai kalte kha an ding nghet he hmunah hian, an puanzar an thing e en ru; Krista zara hnehtute”.

SCIENCE LEH RINNA

Science leh Kristiante rinna hi kal dun thei lo turah mi tam tak chuan an ngai thin a, hmasang atang tawh a inkalh ngar ngarah an dah thin, amaherawhchu he ngaihdan hi a dik meuh em? Lehlam takah chuan, hun hmasa lama mi tam tak kha chuan Science leh Rinna hi inkawpchiatah an ngai zawk a ni. Ronald Numbers-a, Science leh Sakhua inlaichinna chungchang zir mi chuan hun laihawl (medieval) atanga kum zabi 19 thleng khan science lehkhabu leh Bible hi, ‘Lehkhabu pahnih’ tiin an sawi mai a, mite chuan Pathian kutchhuak tarlannaah an ngai ve ve mai niin a sawi a, inkalh theiah an ngai lo a ni.

Hun laihawl lai vela scientist-te kha sakhaw mi tak tak vek an ni a, chung zingah chuan Mathematical Science thiam em em, Robert Grosseteste, Oxford Bishop te, Medieval huna Experimental Science lama an chhuanvawr, Medieval Galileo an tih thin, Roger Bacon, Franciscan Puithiam te; kum zabi 15-na hunlaia proto-physicist, Nicholas of Cusa, Roman Catholic Kohhrana Cardinal te leh hming lar em em Nicholas Copernicus, Frauenburd Cathedral-a Puithiamte an ni hlawm a ni. Hei vang hian science leh kohhran rinna kha a inkawpchiat a, lakhran an tum ngai lo.

Kum zabi 17-naa science zirna kawnga inthlakthlengna (scientific revolution) lo thleng khan engemaw ti tak chuan science leh rinna kawngah daidanna tenau deuh chu a siam a. Amaherawhchu, science harhtharnaa a sulsutute pathum, Nicholas Copernicus, Johannes Kepler leh Isaac Newton-ate kha sakhaw mi tak vek a ni a, chuvang chuan kum zabi 18-na thleng khan science leh kohhran rinna hi tluang takin a kal dun rial rial a, kawng thenkhatah chuan zirna sang enkawltu leh neitu kha kohhran anih vang pawh a ni maithei bawk. Amaherawhchu, hetih lai vel hian philosophy lamah ngaihdan thar a piang zel a, rationalism thlipui tleh mek chuan, philosopher thenkhatte ngaihdanah science leh sakhua a hranga kal tura ngaihna a pe tan ta a, chu’ng zinga langsar zual chu Immanuel Kant leh Jean Jacques Rousseau-te an ni. Mahse hetih hunlai pawh hian a indo zawng emaw inkalh zawng emawin an sawi chuang lo a ni.

Kum zabi 19-na tawp lam a lo nih khan, Charles Darwin-a chuan a lehkhabu, ‘On the Evolution of Species by Means of Natural Selection’ tih a tlangzarh a. He lehkhabu hian ringtute leh theologian-ho ngaihdanah Pathian Thu kalhin an hre ta a, chutih rual vek chuan scientist thenkhat chuan sakhuanna hian science zalenna khuahkhirha an hriat thu an tlangaupui ve bawk a. He mi hun atanga vawiin thleng hian science leh kristianna/sakhua chu inhal tak angin ngaih a lo ni tan ta a, amaherawhchu scientist-ho zingah pawh he Darwin-a ngaihdan pawm miah lo, kristian scientists/Creationist tam tak an awm tho bawk a ni. Darwin-a theory atang hian inhnialna a lo chhuak a, thenkhatin mihringte hi zawng thlah angin lem an ziak a, lehlam pawlin an hnial ve ta zel bawk a.

Darwina ngaihdan hi science zirna huanga khung a nih atangin school zirlaiahte telh a lo ni chho ta zel a, mi tamin he ngaihdan hi an pawm mek zel a, an la pawm zel dawn bawk a ni ang. Duh lotu pawh an pung ve tial tial tho va, Kristian scientist zingah ‘evolution theory’ ngaihdan tharte pawh a lo chhuak ta hial a. Oxford University-a Bio-Chemist, Arthur Peacocke, a hnua Anglican Puithiam ni ta chuan, “Pathianin a siam kan tih hian, tunkhatah a siam a, a kal bo ta tihna a ni lo…engtik lai pawha thleng reng (evolve) a ni zawk,” tiin a sawi a, he inhnialna hian hnuhma a ngah hle. America rama school Syllabus-a Darwin-a theory telh a nih khan mi tam takin an duh lo va, an hnial a; Kansas State Board of Education chuan a aia subject thlan theih (alternative) atan ‘Intelligent Design’ an ruahman ta a. He ruahmanna hi duh lotu an awm ve leh tho va, Bobby Henderson-a chuan zirlaia ‘Intelligent design’ an telh chu nasa takin a dodal a, a dona lamah sakhaw chi khat duang chhuakin, chu chu, ‘Flying Spaghetti Monsterism (pastafarianism an tih bawk chu)’ an ti a, science leh rinna inkara indona chuan hlet a chhuah ta zel a ni.

Science hi enge? Pathianin khawvel a siam a, a chhunga awm zawng zawng a siam a ni bawk a. Pathian chuan Thu mai pawhin hil ropui tak tak a siam thei a, chung a thil siamte chu mihring finnain a nihphung kan lo zir chiang thin a, chu chu science chu a ni. “Tui lo awm rawh se,” a tih khan tui a lo awm mai a, mihringten an han zir ta a, chu tui siamtu chu chemical substance chi hnih a ni tih an han hmuchhuak a; chu chemical substance oxygen pakhat leh  hydrogen atom pahnih a ni tih science chuan min hrilh a ni. Pathian themthiamna (intelligent design) ah chuan heng thil hi a lo awm vek a, Tui awmzia an hmuhchhuah avang khan a siamtu kha oxygen leh hydrogen mai a lo ni thar ta a ni lo, oxygen leh hydrogen inpawlha tui nihtirtu chu Pathian a ni. Miin an ngaihtuahna hmangin science leh Pathian an han then hrang thin a, inmil theiin an dah lo thin, science chu Pathian thil siam chanchin zirna mai a ni si a. A thil siam atangin teh dik kan tum a, a changin kan teh fuh thei lo thul; a siamtu lam atanga tehin a dik awlsam tehreng nen hian.

Mihring famkim lo ngaihtuahna hian tihsual chang a nei a, ngaihdan dik lo kan pu thin. Kohhran pawh mihring awm khawm kan nih avangin ngaihdan dik lo kan nei thei, chu chuan thil nihna tak (scientific truth) a lo kalh chang pawh a awm thei ve tho. Hmanlai mite ngaihdanah chuan Leiin Ni hel lovin Ni-in lei a hel zawkah an ngai a, mahse a lo ni hauh si lo; chutah chuan a hunlaia mite khan ngaihdan kalsual palh a nih thu kha hrethiam viau mahse tunlai mite hian rinna hi engmah a nih loh zia an sawina turin tanchhanah an hmang hlauh a. A pawi lai ber chu kha ngaihdan dik lo kha Rinna (faith) emaw an ti tlat hi a ni. A nihna tak zawkah chuan rinna ni lovin ngaihtuahna (reason) dik lo a ni zawk, Kristiante hian Pathian thil siamah rinna kan nghat ngai lo va, a siamtu kan ring zawk a ni. Scientific Truth kan tih hi Pathian thil siam nihphung pangngai zawk kha a ni a, chu nihphung chu mihring ngaihtuahna hian a ngaihsual palh chang a awm thin, thutak leh thudik zawng zawng hi Pathian atanga chhuak reng kha a ni.

Pathian leh Khuarel (nature) kan tihte hi kan han dah hrang ta chiam thin a, Pathian thil siam kalphung leh inrem dan (order) kha mihringte hian khuarel (nature) tiin kan lo phuah ve mai a ni zawk. Naturalist-ho chuan supernatural awm theiin an ngai lo va, nature siamtu chuan a duh phawt chuan a dan dang deuh pawhin a thlentir thei ang, chu chu supernatural a nih mai loh nakah. Mihring ngaihtuahna (reason) bial zimteah hian Pathian ngaihtuahna zau tak khung len kan tum thin a, a nih loh zia sawifiah nan Paula chuan, “Pathian atna chu mihring aiin a fing zawk a, Pathian chak lohna pawh chu mihring aiin a chak zawk bawk si a,” (IKor1:25) tiin a sawi a, hetah hian, ‘Pathian hian atna leh chak lohna a nei e’, tihna lam ni lovin mihring finna leh chakna chu Pathian finna leh chakna lakah chuan chuan tur a awm loh zia uar taka a sawina (hyperbolism) a ni zawk.

Science a ni emaw, philosophy a ni emaw, Pathian dodal zawnga ngaihtuahna sen hi mihring tih tur a ni lo, Pathian ropui zia leh a remruatna thuk zia hi mihringin a dam chhung pawhin a ngaihtuah seng dawn lo, ngaihtuah tham a ni zawk. Kan rin Pathian tana kan ngaihtuahna kan sen hi Amah Pathian duh dan a ni a, amah kalh zawnga ngaihtuahna seng tur hian mihring hi tunge-enge kan nih? Miin Pathian ropui zia hre tura ngaihtuahna a sen thiamna tur chuan rinna a neih a tul a ni. R.C.Sproul-a, reformed theologian hmingthang tak chuan, “Thutak zawng zawng hi Pathian atanga chhuak a ni e (All truths are God’s Truth),” a ti a, a dik hle a ni. Thutak zawngin scientist-te leh philosopher-te an ngaihtuahna an seng thin a, thutak erawh chu Pathian ta a ni, mihring ngaihdana dik lo khan Pathian a tidik lo pha lo, mihringin Pathian a rinna hi ngaihtuahna kaltlanga thutak hmuhna kawng hnai hnai ber a ni. Thenkhatten rinna hi Thlengthlawkthei (UFO) awm an rinna ang maia an tehkhin thin avang hian rinna an dahhniam thin, “rinna hi thil beiseite awm ngeia hriatna, thil hmuh lohte hriatfiahna ani,”(Heb.11:1) miin rinna a neih loh chuan a hrethiam ngai lovang.

ENGVANGIN NGE KAN LO PIAN?

(Ka Blog hming hi thlak ve tawh ila ka ti a, a chhan pawh tuna ka post ang hi a tam thei ang post ka duh tawh vang a ni ber mai; a ngaihnawm loh anga min bosan vek ang tih erawh ka hlau khawp mai.)

Tunge ka nih? Engvanga lo piang nge ka nih a, enge ka tih tur? He zawhna hi hmasang atanga vawiin thlengin mi thiam leh thiam lo, mi fing leh fing loten  a chhanna dik pek tuma an lo chai tawh a ni a, inhnialna tawp thei lo leh zawhna zawh bang thei lo tur  a ni. Philosophy pakhat kan hriat fo chu “Thil reng reng hi a nih angin kan hmu lova kan nih angin kan hmu zawk thin(we see things not as they are but as we are) tih hi a ni a, a dik thui khawp ang. Pathian awm ring leh awm ring hauh loten kan lo awm chhan leh tih tur an thlir dan a dang a, nun an hman dan pawh a inang thei lo. Kan hlim lai leh kan lungngaih laia khawvel kan thlir dan pawh a inthlau hlei thin khawp mai,  a chhan pawh keimahni lam vang kha a ni mai a. Keimahni dinhmun atanga thil kan teh fo avang hian kan lo awm chhan kan hmuh dan pawh a inrual thei lo va, amaherawhchu a inrual loh avang khan kan awm chhan leh dam chhan bulpui ber kha a danglam ta a ni hauh lo. Thil reng rengin chhan leh vang a neih vek leh neih vek loh thu pawh hi mihringte hian kan khel tam ta hle. Pathian awm ring lotu(atheist)ten an tanhmunah an hmang a, Pathian awm ringtute  kan hmang mek bawk a, chutiang bawkin kan nuna kan hma hlen tur-a tum(goal) kan thlir dan pawh a inang ngai bawk lo-chung zawng zawngah chuan a pawimawh ta ber mai chu “Engvang nge” tih lai tak hi a ni ta a ni.

Pawng zawn ngawt chi  a ni lo

Thil a awm a nih chuan a chhan awm lovin a awm thei lo vang, chu thil awm tirtu chu chhui zel ila a tawpa kan luhna tur chu Pathian a ni zel a, Pathian awm ring lo erawh chuan an dap a, an rinthu sawi chu tichiang turin ngaihdan(theory) hrang hrang an chher a an kal hla tulh tulh a, an chiang lo tial tial a an harsatna a lian tual tual thin. Keimahni tih leh hmuhah kan chiang viau thin na chung hian kan tih ve a nih loh chinah hian kan awih tha duh lo hle; tin, a tum kan hriat phak loh avanga titu awm lova kan chhal hi a tam bawk.  Mihring thiamna leh finna hian thleng sang hle mahse chumi piahah chuan hriat phak rual loh thil a awm a ni tih hi tumah hian an pha hauh lo. Even Steven Weinberg-a kum 1979 a Physics subject-a Nobel Prize dawngtu khan a lehkhabu ‘Dreams of theFinal Theory’-ah chuan hriatna lo awm chhan hi Science (Physical law) dan  atang anih loh thu a sawi a. Science hmanga zawn chhuah rual a ni loh avangin a nihna sawi tumin bei sa teh thin mahse a neitu Pathian hriatna tel lo chuan zawn hmuh theih a ni lo. Philosopher tam tak pawh hian an sawihona leh an ngaihtuahna ril ber hmanga an han bih kual ngial pawh hian thutak chungchangah bawk hian an inhnial leh mai thin a, a tak an thleng pha zo thin lo. Mi thiam leh zirtirtu ropui tak takte pawh hian an hriat loh chu an zirtir thiam lo va, lehkhabu atanga finna dawng chuan lehkhabua chuang lo finna hi an man thiam lo. Vansang zir mi pawhin thlek thlek mahse he mihring mit atang ringawt hi chuan a hmu thiam ngai dawn lo. Pathian thuruk inthup hi a thlirna tur tarmit neih loh chuan thenkhat tan kharkhipin a awm thin a, chu finna leh hriatna nung nei tura a leihlawn indawh ‘Rinna’  nei lo va hel nuai zingah tumah hlawhtling an la awm ngai lo. ‘Engvang nge?’ tih  chhanna hre tura a ni lo lam zawn chiam hi bumna thang hlauhawm ber a ni hial ang.

Engvang nge?

Grik Philosopher Plato-a chuan a philosophy pakhat ‘Theory of Form’ ah chuan thil nihna hi chi hnihin a then a, chi khat chu he kan taksa hriatna chi nga(Mit, beng, lei, hnar leh khawih hriatna) hmanga kan hriat theih hi a ni a; chi khat dang leh chu a ruangam, ngaihtuahna leh thu-a awm a ni thung(a awmna erawh a sawi lo). Thil kan hmuh reng reng hi kha ruangam leh ngaihtuahna aiin khan a chiang thei lo va, kan hriatna chi nga hmanga kan hmuh ai hian chu nihna chu a chiang zawk a ni. He a ngaihdan a sawifiahna hi ‘Analogy of Cave’ an ti a, chuta a sawi dan chuan ‘lungin tang mi engemaw zat an awm a, pawn chhuah phalsak an ni ngai lo va. Chu puk kotlangah chuan mihring leh ransa leh sava an lo kal thin a, a thla an hmuh dan ang ang chuan an hre mai chauh a; ni khat chu tang zinga pakhat chu pawnah an hruai chhuak a, chuta a thil va hmuh chungchang thu chu a let leh hnuin a thiante a hrilh ve a, mahse an awih thei ta reng reng lo va, an dem zawk ta mah a, a hlimthla chauha hmu zawk khan hmuchiang zawkah an indah a ni’ tiin a sawifiah a ni. Plato-a sawi  tum ber chu kan taksa leh kan lan dan aia ril zawk kan nihna hi hmuh theih lohvin a awm a chu chu kan nihna kengtu ber zawk a ni.

Mihring nun hian a tum ber chu tum nei taka nun hi a ni a kan tum erawh a inang lo hlawm hle. Kristiante ngaihdanah chuan he khawvel hi kan kumhlunna tur a ni lo va, sualna leh thihna  awmna hmuh a nih avanginin kan kumhlunna tur khawvel thar kan thlir a, chuta tana kan inbuatsaihna chu kan nunin a tum ber a ni. Plato a philosophy ang hian Thil reng reng hi a lo awm hmain a lo awm dan tur nihphung hi a awm hmasa thin a, Dawhkan siamtu rilruah Dawhkan a awm tawh sa a, kha nihphung kha hmuhtheihin a lo lang chhuak mai thin a thil kan tih hmain kan tih tum kan rilruah a awm hmasa thin a, kan sawi hma hauh pawhin kan sawi tum kan ngaihtuah hmasa thin. Kan nihphung tura Pathian rilrua kan  awm dan chu hmuh theihin kan lang chhuak a, chu kan lan chhuahna chu sualin a pawlh avangin kan nih tur kan ni pha ta lo a. Kan nihna ril zawk tur chu kan hmu thiam pha lo va, a hmu leh hria Pathian Fapa meuh a lo kal pawhin kan dem zawk zaw mah a, a nihna anga thlir lovin kan nihna(hmuh) anga kan lo thlir tak vang a ni.

Kan pian chhan(purpose) hi thil pakhat chauh angin a sawi theih a, tam tak ang pawhin a sawi theih. A ngulpui ber hian behbawm a nei a entirnan, Football khel thinte hian an tum ber(Purpose) chu goal-a chhuih luh a ni a. Goal-a chhuih luh tum reng siin a chang chuan a khamphei zawngin an pet a, a chang lahin anmahni lamah an pet let thul chutih lai reng pawha an tum ber chu goal-a chhuih luh kha a ni reng tho. An tum ngulpui ber chu goal-a pet luh a ni a, an tum peng pakhat chu pet lut tura chhawp rem a ni leh mai. Nun pawh hian tum bulpui ber a nei a, chu chu Pathian nena inhmangaih taka len dun a ni a, a dawtah chuan mi dang hmangaih a ni. Chumi thla phenah chuan a tesep  a lo awm leh a Pathian nena leng dun a, a rawngbawl thei tur chuan nun khawchhuah kan mamawh a, nung khawchhuak ve tura kan beihna chuan duhamna khurah min hnuklut a chu zawk chu a bulpui berah ngaiin tam tak chuan kan la lian ta thin a ni. Voltaire-a chuan “Kum sawmriat ka lo dam ta, thil kan chawlhsan mai thin tih lo hi chu engmah hriat ka la nei lo, Thote chu Maimawm ei turin an lo pianga mihring erawh chu lungngaihnain a lem zawh turin” a ti a, Pathiana hriatna leh rinna tel lo chuan nun hian mawina a nei lo va, kan hre hle emaw tih hnuah pawh hriat tur tak hriat lohna chuan beidawnna khurah min hruai thin.

TUNGE A NIH

Ruihhlo ngaite enkawlna hmun pakhatah hian kar khat vel chamin practical work kan nei thin a. Kan kal tum hian Home pakhatah mi pali min tir a, a tir lam chuan an kianga chaw han ei pawh harsa ka ti hle mai a-pan hnai la tui tuam tuam mai leh vung ber bur kiangah chaw ka la ei ngai meuh lo atin ni. Ka tawngtai nasa hle a a rei telh telh a ka tui tial tial a, kan haw dawn meuh chuan nuam ka ti ta em em a a hnu thlengin volunteer-in ka kal thin ta zawk a. Hei hi ka sawi tum tak phei chu a ni lo, hemi tuma kan thil tawn khan ka rilru hi a luah reng thin a han thailan ka’n duh mai a ni.

Councelling class nei tur hian pawlah kan inthen a, ruihhlo ngai pakhat chuan ka thianpa(kal ve)te venga nula pakhat chanchin chu a sawi sap sap a “ A fel reuh lutuk rei tak kan inngai zawnga kohhran-ah pawh a inhmang nasa” a ti a. Ka thianpa chuan ‘nia a fel khawp mai Sunday school zirtirtu, KTP Branch committee member leh Bial zaipawl member a ni a, kan chhuang khawp mai’ a ti ve bawk a. Mahse chupa vek chuan, ‘kan inngaihzawn lai pawh khan a fel thin tho va, kohhran thiltih hi chu a ngai pawimawh khawp mai-mahse sex lamah khan a chak lo ve em a kei ka lo chak bik lo nen, a pawi ngawt mai’ a ti a, kan rilru chu a hnual ta hle mai a ni. Mite hian tunge a ni min tih-tih hi a lo pawimawh khawp mai, kha nula pawh kha tun thlengin kohhranah a la inhmang viau ang a, buan a la chak lo viau thei bawk.

Lal Isua pawh khan zawhna a siam hial a, “miten tunge a ni min tih?” tiin. Keimahni lam inhriatna hi chu thuhran ni se mi dangten min hmuh dan hi a  pawimawh hle mai a lo ni. Mahni lamah chuan a tha lam hi inbel hmiah hmiah a awl hle mai a mi min hmuh dan thlenga sawi zuah zuah mai hi awl tak tur a ni. Mi min hmuh dan dik tak erawh chu kan ngaihtuah leh sawi ve tur a ni lo va, mi dang chan a nih avangin kan hriat lohva kan nun an lo tehna kha a ni a, chu chu mi dang laka kan testimony chu a ni. Tum khat chu pawisa chungchangah hian mi pakhat nen kan thu a inhmu lo va, ka tanna kha a dik lohna pakhat mah ka hre lo-ama ngaihah chuan Rs100 ka la pek a tul tlat. Ka pe lovang ka ti zet a, mahse Rs100 avanga ka sermon a ngaihthlak tui theih tawh dawn loh ai chuan Rs100 kha pe ila tui takin ka sermon a la ngaithla thei ang tih ka ring tlat a, pek ka tum ta a. Mahse a lo la duh lo va ka pe lui ta tho va-pamhamah min ngai kumkhua ang tih kha ka hlau ber.

Mahni nun thukru a mi nun hi teh a awl khawp mai a, mi rel hrat hian mi rel an hrat tih an hre miah lo, mi rel hrat erawh an hmu thei hle thung-pulpitah sermon khum chiam mahila mi dang tan an beng per hlauh thin. Mahni nun bihchiang ngam nih hi mi huaisen hna a ni a, Pathian hmaa puang ngam nih hi mi dikte tih fo dan a ni. Pa pakhat ka hria- a fate an fel avang leh zirna lama an hlawhtlin em avang khan a inchhuang a ‘kan kohhranah hian keimah lo chu Kristian chhungkua han sawi tur awm ka hmu lo’ a ti e an ti a, mi nuih a tiza hle.  Miten min sawi dan tura kan duh hi ngaihtuah ta ila – min sawi dan tura kan rin ni lovin. Heti hian min sawi se tiin duhthu han sam ila chutah chuan kan nihna chu a lo lang awl khawp mai. Min sawi dan tura kan rin dana inawihtlei a awl khawp mai, mihring zawng kan chapo em a.

Miten eng angin nge min ngaih tia kan sawi hian mi mitlak tum lam thil a ni lo va; mi fak duh, nun der, ‘miten chutiang chuan min ti se’ ti a, thangthat hlawh duh mi pawh miin an hre tho thin. Chutiang mi chu an tlo lo va a tawpah mi sawiruk an kai leh nge nge thin. Rilru teve nei, ngiaunger tlat-kawi ngar maite leh mi tlawn hreh miah lote hi damchhung ni chhiarpui an har thin. Kohhran huang pawn lamah pawh hian kan nun inthen velah hian miten tunge kan nih hi an hria a, kan nih tur awm kan ni a, kan tih tur awm kan ti mai thin a lo ni. Laldenga khan ‘Patling kawng sira zung i hmuh chuan engah nge a zun ti suh, kawng sira zung tawkah a inngai a a zung a ni mai ni’ a ti a, kan tih tur awm tawk tete hi kan ti kan ti mai thin. Rawngbawlna huangah pawh hian Pathian hian kan rilru leh kan nun dan awm tawk vel hian min hun dan tawk a thiam khawp mai. Chu chu hre lovin mi tam tak chu an  vui ru viau thin a, a pawi ngawt mai.

Mathaia  16:13ff-a Lal Isuan a zirtirte hnena a zawhna thu hi sermon-tu tam tak chuan Lal Isua an hai dan leh kan nun an khaikhin fo thin a, tin, Pathian hriatna chu Pathian vekin a siam tih  sawi nan an hmang fo thin. Chutiang lo zawng deuha han sawi ka’n duh a- ‘Miten tunge a ni min tih? Tia a zawh khan a zirtirten Juda khawvela mi ropui ber ber hmingin an chhang a; Lal Isua zawhna an chhan dan hi a ropui ka ti-mi fel leh ropui tak tak hming an han lam chhuak nawlh nawlh mai hi. Lal Isua zawng an hre thelh na meuh mai mahse an ngaihsan em emte hming an han lam mai hi-   Lal Isuan a nihna a phochhuah dan a ropui hle a ni ang. Miten tunge kan nih han sawi ve ta se emaw tunge kan an han zawt ve ta se mi dukdak lo hming a lo lang mai ang tih a hlauhawm hian ka hre thin. Paula’n Timothe-a hnena ‘I naupanna tumahin ngainep suh se’ a tih hi a awmzia a ril khawp mai a. Bible chhiartute hnenah leh mipuiho hnenah ‘Timothe-a hi naupang hle mahse ngainep reng reng suh u’ a ti lo va- ‘Timothe, naupang hle mahla ngaihnep theihin awm suh’ a tihna ki zawk a ni a; mi ngaihnep tur khawpa nung lo tura fimkhur a tul hle.

Tunge kan nih a, tunge nih kan duh tih hi engemaw chenah kan thu a ni a, fimkhur a va tul em. Miten ‘tunge a nih’ an tih hunah kan intarlan danin an chhang dawn si a.

KA TESTIMONY THAR

Kan chhungkuain May thla khan Zoram lamah kan haw a, haw takah chuan tih tur a lo tam hle mai a buai namenin kan han buai ta lo va. Chu a chhapah  internet lam han khawih mai tur ka nei lo nen Blog pawh update thei lovin ka han khawtang ta reng a; thiante blog pawh tlawh thei lova ka awm kha a khawharthlak hlein ka hria. Chutah kan haw leh pawh hna hlirin min lo hmuak leh si a, mawngvawm ba ang sekin kan phe kual leh a khawlum nen hun reng reng ka nei thei ta lo mai a thiante pawh in zahawm hlein ka hre letling hial mai. Zoram kan thlen chuan ka rilru a kal thui hle; a thau tur awm awm chu Varung mal(Rung mal ang kang) tla ang maiin an lo mum deuh kang vek hian ka hria a, ka rilru chuan ‘kan awmawl tlang ta deuh em ni aw’ ka ti deuh a ni. Thau hi a tirah chuan hriselna symptom ni mahse a lo rei chuan natna bawmah a tang duh hle mai lehnghal a kan fimkhur tlan deuh zawng a ngai dawn a ni.

Thian thenkhat kan sikul ka rualpuite chu an lo neinung hlawm ta viau va; an in leh lo han chuan luh changte pawhin ‘hei hi kan lei ve a, chu chu lei leh ka la duh a ni’ tihte min lo hrilh hlawm a, sawi tur reng ka nei lo ‘a va tha ve’ tih chauh mai lo chu. Thenkhat chu sawrkar Babu-te hial an lo ni tawh a, thenkhat kamding chiah lo pawh an lo che chhe lo hle mai bawk a; an kianga ka awm lai chuan rawngbawl tura ka inpek dawn zana ka ngaihtuahnate a lo lut hial a. Khawpui lama thianten hma an sawn viau laiin Thingtlang lam erawh an ngai deuh reng chuan ka hria. Sikul leh college kan kal laia kan hnuai deuh zawka kan dah leh kan sawi kuak saa kal ve nia kan hriatte keimahni aia chan tha zawk leh nuam sa zawka an tang han hmuh chiah chuan min sutu khawvel lama thlek mai hi thil samkhai tak a lo ni dawn mai.

Tun hma zawng khan, dam ila zahtheih loh chhuahin han bei chiam ila, finrawl chhuahin lungkham bera neih chuan mi kara sum lengvak han hai luh hi ka huphurh zawng a ni ngai lo va, sum leh pai khelmuala tihtak arpa tuihala han beih chiam kha ka chak thin. Rual el mi tak nih chuan rual-ho dinhmun a lo that chuan rilru lamah  engemaw kha a lo chhuak ni mai hian ka hria a thlarau miten ‘mihring hlui’ an tih kha a lo tho thar leh ta em ni te ka ti rum rum a. Mahse ka hmin hauh chuang tawh si lo-material hi tha hle mahse Materialism-bawi(h)-a ka tang a nih ngat chuan rawngbawltu thawh hlawk ka ni thei ngai lovang tih chu Inrinni hi Pathian ni-in a zui tih tluk zetin ka hre bawk si.

Chutia nupui fanaute lawm zawng pawh hlui thei lo anga inngaia mi ta ka hmuh len viau lai chuan a ni hmana rawngbawl tura ka inpek dawna ka rilrua hla lo lut- a lo luh leh takna chu…

Khawvel sum tinreng leh lunghlu

Ka dil lo nawm sakna nen,

Rilru mawi leh thianghlimna chu,

Ka dil zawk, chung zawng ai chuan.

               

Lawmnaa khat rilru thianghlim

            A mawi tuktin par aiin.

            Fak zai vawr, rilru thianghlim chuan,

            A ning lo, tlai ni lenin.

Khawvel ropuina ka dil chuan,

Sirva ang a thlawk bo thin.

Rilru tha, thianghlim hlu tak chuan,

Kumtluang chenin min hnem thei.

Ka dilna hi chhun leh zanin,

Aw chho la, fak hla angin.

Aw Pathian chhandamtu zarah,

Min pe rawh, rilru thianghlim.

Ka  rilru a lo thianghlim ta lo nge ni min den dan pawh a dang hle mai. Duhna leh chakna chin lem nei lo nun hi chu thlipuiah chu ka innuaitir vaih chuan ka lawm dawn chuang si lo. Ka chan  leh ka la chan turte thlir hian lawm lo tur ka va ni rua lo em tih ka hre thar a. Ka mamawh zawng zawng(kan chhungkaw tiamin) Pathianin a mite kaltlangin min pe a, Pathian ngeiin suma ka lei zawh loh tam tak Direct-in min pe bawk a, Suma lei rual loh chawimawinain min thuama malsawmna hi kan tan hian a ‘double’ vek a lo ni tih ka’n hre thar leh chu khawvel hi ka tan a par ve leh ta a ni. Pathian rawngbawl hna reng reng, a te a lian hian hna thianghlim a ni a, tu han thawh phak rual a ni lo; mihringte hi mi bawlhhlawh kan nih avangin. Chu hna thianghlim(a te-a lian)a kan thawh ve theihna kawng awm chhun chu khawngaihna chauh hi a ni-khawngaih rawngbawl hna…khawngaih rawngbawl hna chu.

Hringnun chhuk chho kan suartluan mek lai hian thlir loh tur thlir hian kawng kan bo thui ang tih hi ka hlau thin. ‘Min hruainaah chuan ka kal ang, Amah chu ka rin avangin’ tiin Amah ring chunga pen hi a lo va tul em. Min battu hlingte hi engtikah emaw chuan kan la thing thla ve ang a, KAN DAM CHHAN-a ngei kha kan thihpui hunah ANIN min la lawm ang; he hla chang hian tlang ka’n kawm teh ang.

Hei hian thinlung a hnem,

Hmangaih zual che.

Tih hlen theih hi ka ngen,

Thih ni thlengin.

Hei hian lo tawp sela,

Ka tawngtainate zawng;

Hmangaih zual che,

Aw, hmangaih che.

PATHIAN

Awm ngeia kan beisei, kan rin leh kan hriat - Laber, chatuana awm chhe thei lo hmuh theih loh engkim bul leh tawp, kuta sak in-a khawsa ngai lo Pathian hi keia sawifiah leh hriat fiah phak a ni lo. Theology lamah a tawp han zir thlengin emaw Bible hi a bu pumin vawng chhuak vek pawh ni ila, kan Pathian hi a then pawh kan hre zo chuang dawn lo, he luikam atang hian. Mihringtea a inpuan duh chin bak hi tumah han hriat belh thei kan awm lo va, kan chan leh kan dawnte atang Amah kan hriat dan kan hril vel thin a ni. Israel fate khan ‘YahWeh’ tiin a hming an ziak thin a mahse an sawina tawngkamah erawh chuan ‘Adonai’ tih an hmang thung. ‘YahWeh’ hming hi an hmang ngam ngai lo, Mizo Bible tawngkamah mawi takin an dah a, ‘Awma’ tiin.  Mosia’n thlalera Pathian hnena thu a zawh khan, ‘tunge tirtu che, ti se engtin nge ka chhan ang’ a ti a, a awmzia chu ‘tunge I nih’ tia hawihhawm taka a zawhna a ni. Pathian chuan, “YahWeh asher YahWeh’ tiin a chhang a- a english chuan ‘I am who(that) I am’ tiin an dah a. Mizotawnga lehlinnaah ‘Awma ka ni’ tiin an dah ta a ni.

Lehlin dan sawisel ka tum lo va, sawi zauh lawk ka’n duh chu Pathian chhan dan tak en hian, ‘Keimah’ tihna a ni ber. Phone-ah mi kan biaa naupang te hian ‘tunge i nih’ min rawn ti a, ‘keimah’ tiin ka chhang a, chutah ‘tunge keimah chu’ a rawn ti leh a, tham lo tak hnuaichhiah takin, ‘Keimah chu keimah ka ni mai’ ti ila chuti ang chu a ni ber awm e. ‘Ka sawi bak hi i lo hriat ve tur a awm lo a tul chu ka hrilh che i lo buaina tur a awm lo ve’ tihna tluk hial a ni ang. Chuvang chuan a hming pawh lam ngam lovin ‘Adonai’ an ti ta daih mai a ni.

Mizote erawh hi chuan Pathian hming hi kan lam insum lo hle mai a, kan lam thlazen a mahse kan zah mang der si lo nite hian ka hre thin. Pathian hi zaha tih tur a ni a, kan tih thu hi sawi sek pawh a tul chuang hauh lo thinlung chhungrilah hian awm se la, chu chuan min thunun mai dawn a ni. Thu hriltu thenkhat leh rawngbawltu thenkhat hi chuan pathian hi an bawl lam hretah ka ngai thin a, an lungphurna ang anga Pathian pawh phur ve surh surh turahte hian an dah a, ka awih lo. Min hmu tlang em a, kan future nen lama min hmutu hi kan bawl phak rual a ni lo. Amah tiha Amah pawl tur hian va intihthlarau mi hi a ngai miah lo va, nih ang taka tih deka biak tur a ni,  zah tur a ni a, hlauh ngawih ngawih tur pawh a ni.

Kan zir finna, theology a ni emaw secular a ni emaw, Amah kan Pathian laka kan innghahna leh rinna a sawinghing dawn a nih chuan kawng dik kan zawh a ni ngai lovang. Pathian inpuanna kan hmuh atanga thlirin fing inti taka Amah kalh relh relh ai chuan mawl taka a laka innghah bur a duh zawk tih a lang reng a, pa mawl ve tak pawh ni se Pathiana innghat bur mai zia hi lo hlu tak a ni tih ka hriat chhuah phah fo thin. Khawvel mihringte dawn hi a tawi fo thin a, thil ropui tak kan hmuhte hian kan Pathian hi kan ngai ropui lo mai thin, mahse kan thil hmuh leh hriat a ropui hle hian kan Pathian lo ropui zia hi kan hmu zawk tur a ni. A laka intlaktlumsiak tum hi thil hlauhawm lutuk a ni a, mi thenkhat chu an insawi thlarau mi viau thin a, Pathian an tih tawk lo nge ka hre lo; nghet taka tiha dik taka tih mai tur tih Sam 15-na hian min hrilh chiang a ni.

Amah kan fak hian ka rilru lam a pawimawh ber a, lam leh lam lohah a innghat lo; Pathian nihna hrang hrangah hian khawikipa awm(Omnipresent) hi kan theihnghilh lo mai ni lovin kan vawng tur a ni a, chu chuan rinawmna min siam ang. Tin, Pathian hian Amah kan tih dan tawka min dah hniam leh san dan tur hi a hre khawp mai. Thenkhat rui bur bur anga kan hriat pawh Pathian tih ru tak an awm, an harh chhuak nge nge Amah zui ve renga lang tih der loho hi  chawimawi turin a chhawpchhuak ngai lo. Kan Pathian hi chungril lama takna duh a ni a, a phawvuaka tal mai mai turin min duh lovang tih pawm tlat tur a ni. Chhiahhlawh angin kan chei tur a ni lo reng reng; kan duh kan sawia min tihsak ruai tur ni se kan chhiahhlawh chei thuai dawn a. Engvanga min tihsak thin si nge tih hi kan ngaihtuah fo a ngai. Min enkawl a, min ngaihtuah a, thil min pek fona chhan hi min hmangaih vang a ni. Min hmangaih avang hian kan tlangnel sual ang tih kan hlau fo tur pawh a ni reng a.

Amah ril taka hriat tum ai chuan thuk taka a laka innghah a hlu zawk a. A hmangaihna hlimpui viau reng tum hi naupang chhe zia  a ni a, a tana tih ve tur zawn hi Amah kan fakna hlu ber a ni. Tute emaw sawi avang leh so liam naran vang maiah kan nghing tur a ni lo va, Sarivaithun chaw zawng an sawi ang maiin a che hlek apiang kan bawh huam tur pawh a ni lo; kan rin Pathian hi kan ringhlel tur a ni lo reng reng kei ni rinawm lo mah ila. Thilmak ringawt a lak atang kan beisei tur a ni lo Lal Isua min pe kha a mak tawk tawh a ni. Pathian hmaah kan retheihna kan chhuang tur a ni lo va, kan hausakna ka chapopui tur a ni na hek lo; hmai phih fai nan a hming kan lam tur a ni lo va, chham tur hriat loh hnawh khah nan kan ko sek tur pawh a ni lo; fiamthu thawhnan a hming kan hmang tur a ni lo va, an thawh pawhin kan tuipui tur a ni hek lo; kan fak peih lo a nih pawhin kan sawisel tur a ni lo va, kan fak hian lawmman kan beisei kher tur pawh a ni hek lo; intihthlarau mi avangin kan mittui kan titla kher tur a ni lo va, thinlung lungchhia hi a lawm tih kan hai tur a ni hek lo; Chhia leh tha hriatna thiang taka kan rin tawh chuan a kalpui pawh tawrh kan huam tur a ni.

Inpekna(commitment/conviction) tel lova Pathian rin chu tlang sanga Luang kung ding ang mai a ni a, a thli beng lam lamah an thle mai thin. Kan Pathian duh zawng hre turin a thu kan chhiar fo tur a ni a, a kheuhbeuh zawnga chhiar erawh chuan Amah nen min then hrang thei a, hriatna chapopui(show off) turin Pathian Thu Thianghlim kan hmang tur a ni lo.

Pathian hi tunge tih lam bengkhawn viau aiin enge Pathian min tihsakte ngaihtuah a, a tana tih ve tur kan neih, pek ve tur kan neihte kan bengkhawn hian kan tan malsawmna a ni fo. Kan hmuh ngai loh a nih avangin a hming kan zah hian Amah pawh kan zah a ni nghal. Kan Pathian danglam ngai lo Thuthlung Hluia Pathian kha pate khawlohna avanga fate fa lehte thleng pawha hrem thin a ni a; thuthlung tharah kan theh apiang kan seng tur kan hmu bawk, Pathian zia hriain i tih ang u.

AN RIANG LUA A NI

Khawvelah hian mi vannei tam tak an awm. Chhungkaw hlim tak leh khawsak harsa lo taka lo piangte hi khawvel thil tak pawhin an vannei thlawt  a ni. An nu leh pa mai ni lo mi tinin an hmangaih rawn emaw tih mai tura duhsakna dawngte an ni a. Thenkhat erawh chu nu leh pa hmangaihna dawng ve ngai reng reng lo turin an lo piang a, an lainatawm ngawt mai. Chu achhapah vantlang lak ata hmangaihna pawh an dawng nep deuh emaw ni tih tur a la ni ta dahrual a.  Thenkhat erawh chu nu leh pa hmangaihna dawng ve si mahse thihna avanga dawng ziktluak thei si lo pawh an awm kan rel phak ani hauh si lo, an khawngaihthlak tih mai lo chu; Pathian pawhin a khawngaih. Heng kan sawi bak a mi, duh vang renga an chunga thil rapthlak tak an nu leh pa ten an thlentir nausen vanduai pathumte chanchin han sawi a ni ka tum.

Phiarrukna rapthlak

            Thlahnih leka upa Lalnunhlui(a hming vuah chawp) chan kha khawvel mihringte tawrhah chuan thil rapthlak ber a tling hial ang. Amah hmangaiha enkawl tura Pathianin a pek a nu leh pa ngei khan khawvel eng a hmuh hma hauhin an phiar ru a, an tihlum ta a ni. Tualthahna hi khawvel chanchinah thilmak ani hran lo thil thleng mek a ni, amaherawhchu nu leh pain thil engmah ti sual lo leh thil sual ngaihtuahna chhete pawh la nei lo an rila rah ngei mahni hmasial vanga an tihlum duh hi nunrawng thiltih a ni a, a mak a ni. Lalnunhlui rualpuite kha zawng an vannei ngawt mai, nau an pai avangin an nu leh pa biangah lawmna mittui a luang a, an dimdawi em avangin lirtheiah pawh an chuanpui phal lo va, tawngtaina apiangah an lam tel a, an than that loh hlauin vitamin leh ei tur tha ber ber an hlui a, an pian hma hauhin thawmhnaw engkim an neih sak diam kha a ni si a.  A ni kha zawng chhul lumah pawh awm ve phal lovin a nu leh pa’n an paih chhuak ta a ni.

            A nu leh pa hi mi sual tak an ni ngai lo. Amaherawhchu Pathian duh loh zawngin an khawsa a, nau hial an lo pai ta a. An mualpho dan tur zawng zawng an han dawn kuala tawrh an ngam lova tihtlak zai an rel ta a Pathian duh loh tak chu an ti leh ta a ni. Anmahni lam inhnemnaah chuan mihring tling loah an chhal lui a, mahse chu chu insawithiam an tumna mai a ni, a ruk tak chuan anmahni ngei pawhin mihring anih chu an hre tho, tichuan an tihlum ta a ni. Mualpho huamin pai se a malsawm zawk tehlul nen anchhe kawngkaah chuan an lut ta si a. A nu nunnain  tuar dawn ni se amah Lalnunhlui pawh khan (nikhua pawh hria se) thih a hnial a rinawm loh mahse chutiang ani si lo. Nakinah thlarau ramah a nu leh pate hian tawk leh ta se enge an sawi ang le?

Phatsantu tenawm

            Vanduaina rapthlak tak tuartu dang leh chu  Lalrohlua a ni. A ni pawh a nu leh paten Pathian dan an pawisa lo va thil rapthlak tak a chungah a lo thleng ta a ni. A nu leh pa an inneih duh miau loh avangin a pian niah ngei pawh amah lo lawm tur ‘pa’ hmel hmuh tur a nei lo. Pa-te hi an thiam emaw thiam lo emaw, an hausa emaw hausa lo emaw, an hrisel emaw hrisel lo emaw, an ropui emaw ropui lo emaw, an chak emaw chak lo emaw, an fel emaw fel lo emaw, anmahniah hian fate tan thlamuanna a awm ve a, chu chu Lalrohlua hian a dam chhungin a hrethiam ve dawn ta lo a ni. Kal a zir hunah  lehlama lo chhawn tur pa a nei lo va, khawlaia an lenin a ban lehlama kai tur pa a nei na hek lo. A koh thiam hmasa ber a ‘pa’ chu a kiangah a awm ve se a hlim dawn tehlul nen mahse chhang tur an awm si lo, simeikhu ang maia lo lan zauh chang a nei  a mahse a bo leh thin; hetiang hi em ni pa awm dan tur tiin a riru in a inzawt  a, mahse a ni lo tih a hrethiam thuai dawn.

            A thianten pa-te chem hriam zia te, an pa huai zia leh chak zia te, an duat theih zia te leh thil an hriat ziate an sawi chhuah hunah sawi ve tur nei lo va a hawi a hawi chang a awm  a, chauh thubarawha a pu-tea chanchin a’n sawi ve lahin amah ngei pawhin lungsi takin a sawi thei lo; a pu-tea fapa nen chuan an inkawm miau si a. Mihring ve nafam chuan ‘chhan ngai, puih ngai leh thlamuan ngai’ a nih chu a rawn hre chiang tual tual a, mahse a nu theihna chuan a tlin loh chang a tam si- a nun a kim thei lo a ni.

            Mipa fa ani a, kawmhlimtu tur leh zirtirtu tur pa a mamawh a ni, chutiang bawkin a nu ngei pawhin thurawn petu leh enkawlpuitu a mamawh em em. Midang hriat atana tul si lo hi fa enkawlah hian a lo awm a, chhungpui fa lo chu rilru na tak chunga huai zawk pawh dawih zawka tan luihtir a tul chang tam tak a awm thin. Mahse chutiang tuar tura a nu/pain kawng an sialsak chu a zawh mek ani si a. A pa tel lo va khawsa tih tawh laiin a nu-in pasal a’n neihsan dawn meuh chuan a tan vanpui a chim ta a ni. A tawrhna hian mei a va nei sei em, pa hming ziah turah ringawt pawh buai fe fe chang a nei a, a leikan deuh hnuah phei chuan ‘ka bulah pawh awm duh lo hi ka pa-ah pawh ka chhal tawh bik dawn em ni’tia ngaihtuah chang pawh a nei hial thin. A nu leh pa kha lo innei mai se heng thil rapthlak tak hi a tuar lo tur.

Thinlung kehsawm

            Hmeichhe naupang hmeltha tak mai leh hlim thei em em mai Lalhmangaihi chunga thil thleng pawh hi dam lai tuarah chuan a va na em! A pa-in a nu hnena ‘chhuak rawh’ tia a vin tuarh lai khan hlau hlawpin kil khatah a lo ding a, a nu banah chelhin ‘A nu chhuak suh’ tiin a au lawm lawm a, mahse a chelh thei si lo anih kha. A nu leh pa an inthen zan atang khan a rilru pawh a inthen ve nghal phawk a, fuk nghehna reng nei lovin baihvai takin a nun a hmang tan ta a ni. A tan chuan khawi mah hian hmun nuam a chnag phak tawh lo, a thlakhlelh em em thin hlim taka a nu leh pate nena an khawsakhona anmahni in ngei pawh chu luahtu awm lo, vawt ruih hian a hria a, a han ngaihtuah chang hian a mumang ni tlat hian a hre thin, an chhungkua hlim taka awmho leh turin a thangharh leh mai dawn ni hian a hre thin a, a tuar hi a tan chuan a na em a ni.

            A pa bulah a awmin hmangaihna a dawn chu khingbai a ti a, a nu bula a awmin a kalh a kim thei chuang si lo. An zin chhuahsan leh an len bo san chang ringawt pawha awm thiam lo, ngai em em thintu naupang rilru thianghlim kha, mahni chauh an inhmangaihna chuan an fanu chu baihvaiin a siam a, rilru thlamuanna reng reng a nei thei tawh lo a ni. “Min tiretheituten hlimah min ngen bawk si thin” tih ang mai khan a tawn tawnin duhsakna themlem te te hmanga tihlawm tumin an hmanhlel a, mahse khang thilte kha a mamawh leh a duh chu a ni si lo. An chhungkuaa hlim taka inkhawm tura kal te, chaw ei dawhkan kil tlan te, a nu leh pa kara thuta zai hlarh hlarhte kha alawm a duh leh a mamawh chu. A na laia damdawi hnawih chuang si lovin a nu leh pate hian tihdam an tum mai a ni, hlimna hi thilpek dawn tam lamah a innghat lo.

            A bengah chuan chhungkaw hlim ri a cham reng a, an nu leh pa kianga a thiante chetla vel a hmuh chang chuan hun kal tawh a mitthlaah a lo lang a a sawi chhuak ve thiam si lo. Naupang a ni a hlim changte pawh a nei ve thin, engahnge maw a nu leh pate hian hlim chang nei ve tur chauha an hnutchhiah le, lungawi loh chang nei ve chauh tur zawk ani asin. Zan mut dawn apiangin ‘ a pa engtikah nge a-nu a lo hawn dawn’ tiin a zawt ziah a, ‘a lo haw tawh dawn hlei nem, a tel lovin hlim deuhin kan awm dawn alawm’ tia chhanna a dawn chuan a beiseinate chu thal romei ang maiin a zam raltir thin.

            Chutiang taka thinlung keh sawm chu a nu leh pa chuan hlim taka awm te, nun tha leh mawi tak nei tur te, kohhran mi tak ni turte hian a nu leh pa chuan an zirtir ve thin.
Thlavang hauhna

            Nunhlu, Rohlu, Hmangaih in tawrh zawng zawngte hi na kan tihpui che u. In sual vang ni hauh lo va inchunga thil thleng hi a rapthlak kan ti, kei leh ka thiante hian. Nunhlu heti taka nunrawng mihring inkara i lo piang chhuak lo hi kawng lehlamah chuan i vannei, an chungchang thuah Pathianin kut a la lek ngei ang. Rohlu, pumkhata in awm duh lotu i nu emaw i pa emaw kha Pathianin a hria, i ngaidam emaw ngaidam lo emaw a hu tawk chuan A la hliau fai ve hrim hrim ang tih hi a rinhlelhawm loh. I vahvaih khua sei mahse i hlim ni tur a dal lo, kawng dik i zawh chuan. Hmangaih, thutiam bawhchhiaa lungngaihna puansin tirtu che hi i hmangaihte an la ni reng, i la hmangaih tlat hi i rilru thianghlim zia tarlangtu a ni. Mihring mai ni lo, Pathian hmaa thutiam bawhchhia an tluang ngai lo,  Pathian hmaah thu hi kan tiam tam lo, kan tiam chhun pawh bawhchhe duh i nu leh pate hi ka dempui che, hremna pumpelh nana an tlan chhiatna turin lei leh van hi a zau tawk lo.

Kristian, kal fimkhur rawh hlauhawm a hnai.

           

MIN PHUAR NGHET ZEL RAWH LALPA, NANG NEN

Thu thuk leh philosophy ril tak tak nena pathian zawng ni ila I hnen pan aiin Hindu sakhua ka zawm tawh tur; pathian tihbaiawm tak, hla taka awm  pawl phak loh leh len dunpui ngam loh khawpa tihbaiawm ringawt beisei ni ila I hnen pan lovin Muslim ka ni zawk tur. Hausakna leh ropuina ringawt ka hmatar ni se, hmingthanna duh vangin serh leh sang nei lovin eng thil pawh ti duh ni ila ka be hauh lo tur che. Lei hi engkim tawpnaah ngaiin thih hnu nun  beiseina reng nei lo ila; I hmangaihna hre lovin tal pawl vel mai mai ni ila; ka nun hian hruaitu reng mamawh lo se ka bel hauh lovang che. MAHSE, ka phak tawk mawl taka rawn inpuanga  hmangaih aw nema min sawma min lenpui duhtu -he khawvel dang zel ah hian nang lo chu belhtlak hruaitu ka hmu lo, chuvangin Min phuar nghet zel rawh Lalpa, nang nen.

Mahni thilsiam, an duh vang renga bawhchhiate hruai let leh tura Mahni Fapa mal neihchhun meuh pawh zuah lova hlantu, hetia fate ka lo neih ve takah  hian min hmangaihna hi a lo va thuk em ka ti thar leh a ni. Kei zawngin ka hmelmate chu sawi loh, ka laina leh ka chipuite tlanchhuah nan hian ka fate zinga mi tumah hi  ka hlan phal dawn si lo. Sal tang chhuahte dinhmun naranah pawh min dintir mai lovin, I vantirhkohhote tan pawha thik tham khua leh tuiah leh ro luahtu dinhmunah meuh min la hlangkai duh hi ka mihring mihrinna hian a ngaihtuah chhuak zo lo a che, ka chhandamtu I thuruk hi.  Mahni fate ngei pawhin thil an tih sual hian an nu leh pa nih ringawt pawh kan zak a ni a, heti taka suala bosal tawh leh mahni nawmsakna kawnga tlan tawhte; nangmah hnaih chakna reng reng nei lo thinte tan pawha ‘kan Pathian’ nih zak hauh lova I khawngaihna bana min la kuah duh hi a mak ka ti lo thei lo a ni.

Lal Isu, nangin min rawn zawng  a, keiin ka bihruksan che a. Engkim siamtu leh neitu kha keimahni vangin engmah nei lovin an siam che a. Thu mai pawha tui siamtu khan ‘ka tui a hal’ I tih a ngai maw? khawvel nangmaha a her laiin nang erawh khawvelin an khengbet si che. Ka dam theih nan I tuar a, ka nun theih nan I thi si. I tawrhnaah hian min thlahtu bulte kha ka dem phak lo, min hmangaih avanga I tawrh hnu pawha ka la tlan bosan leh thin che hi ka indem a ni. Kalvari ennawm kha mawi ti ve turin ka mit min hruk faisak la, ka  nun hian a hlat tawh loh nan che Min phuar nghet zel rawh Lalpa, nang nen.

Ka tana I that tehlul nen hian damchhung khawsak lungkhamnate avang hian ka bosan leh thin che a. Ka dar tawnah rualawhnaten min uai a, mahni inhmangaihna chuan ka nghawngah min zem a, duhamna leh pamhamnate chuan ka kawchhungah min luhchilh a, ka buai leh thin a nih hi. Mahse I khawngaihna chuai ve ngai lo hi ka tan hian a lo va thuk bik em, hei hi ka tawngtaina lo ni se.

‘Ka nun  tuihal a leng vela

Riaka cham hlenna a awm lo.

Kawtthler in nuam, hmun mawi tinreng,

Dam chhung rei loteah pawh a tawk zo lo.

                Kalvari tlang ka hahdamna

                Tholeh Krista ka innghahna

                Thlahthlam phal loh nun ka nei ta

    Thisen thiltihtheihna kraws ka tan damna.’

Ni, I tel lo hian riaka han chamna tur hmun nuam reng hi a lo awm lo. Khawvel hlimna hi a hun lai chuan a nuam lo a ni lo, mahse riaka cham nan a lo tawk lo a ni, zingah a lo par a, tlaiah a chuai leh mai thin anih hi. Kalvari tlang erawh  a lo va hahdamthlak em!  Khawvel miten hlimna an chan san theih ber ai pawha hlimna ropui zawk chu min pe tawh a, ‘Lalpa, nangmah ngei hi a ni mahni chauh pawha him taka mi awmtir thin hi ni’. Nangmah hlata nawmsak ai chuan I kianga hrehawm hi a lo hlu zawk a ni tih min zirtir zel rawh.

Khawvel mi ropui leh thiltitheiten ruai an buatsaih changte hian tum khat pawh sawm ka la ni ve ngai lo, mahse lei leh van Lalberin ruai I buatsaih changa I dawhkan kilpui ve tura min han sawm thinte hi a hlu ka va’n ti em! Kei misual tawmkai lo hi I mi thianghlim inpawlkhawm Kohhranhoahte min han teltir ve a, mi fel lo awm khawm hi Van atang Kohhran Thianghlim tiin min chhalsak zawk maw?   Ka tan chuan a hlu thlawt a ni, ka ropuina I ni a, ka nunna- van eng mawiin a chim pil hma loh zawng min phuar nghet zel rawh Lalpa, nang nen.

Mahse Lalpa, kei zawng ka pan em mai. Thlalerah ka kal a, ka tui a hal a; kawr ruam ka zawh a, ka zam leh thin. Ka himna turin ka phat che a, khawvel mite hmaah ka zahpui thin che; mahse Ar khuang mai mai pawn Petera sual nih inhriatna a pek theih chuan I thlarauin min thawng harh la nang nen chuan ka zam lo vang. Ka hming hnaisai lo hi Lal Isuan rorelna hmaa a tan dawn phawt chuan I hming hi tan ve ka tum ang e; chutiang taka chakna ka neih theih nan min phuar nghet zel rawh Lalpa, nang nen.

AMEN

Kan duh leh mamawh, kan chak leh beisei thil Pathian hnena kan thlen hian ‘Amen’ tia (lo) tlip hi a samkhai khawp mai. Mahse Pathianin a duh dan  kan zawh tur kawng min han thlansak erawh hi chuan ‘Amen’ tia lo dawnsawn hi a har si thin a ni; amen tih chu ‘ni rawh se’ tihna a ni si a. Mi thlarau nun chim chin hriatna awlsam tak pakhat chu an nunah amen nun a lang em tih hi a ni thin. Thenkhat mi fel leh inpe nia a nawlpuiin kan hriat, chanvo ruat nikhua pawha Roll no. 1 ang maia a hming an lam hmasak thinte pawh hi vanduaina thuahhnih thuahthumin a’n delh meuh chuan puhmawh tur zawngin an van an van a, an thlaki a tliak leh tlat thin. Dam lo khum beta na rau rauah pawh hian amen nun nei leh nei lo chu an kar a zau hlei hle bawk.

Kraws awmzia chu Amen tih zel hi a ni.

A tawrh tur zawng zawng hre chunga Lal Isua a tawngtai khan ‘Aw ka Pa, a theih chuan he no hian mi pel lul rawh se; nimahsela keima thu ni lovin, nangma thu thu ni zawk rawh se’ a ti a. Pa Pathian rorelna chu pumpelh a duh, mahse A Pa duh dan amen tur erawh chuan a inpeih si. A thing kraws put kha a rit ber a ni lo, A Pa thu zawmna kraws kha a rit a ni zawk.  Duh dan kan nei a, ruahmanna kan siam thin, chung zawng zawng kalha Pathian duh danin a rawn kraws hian hriatthiam erawh har kan ti thung thin a ni. Amaherawhchu, ‘keima thu ni lovin nangma thu…’ kan tih tikah kraws kawng kan zawh a lo ni. Lal Isua vekin ‘tu pawhin mi zui a duh chuan mahni hrehawm pawisa lovin nitin a kraws puin mi zui rawh se’ a ti bawk a. A awmzia ti hian han dah ta ila a chian zawk ka ring, ‘tu pawhin mi zui a duh chuan mahni hrehawm pawisa lovin ka thupek apiangah amen ti rawh se’ tiin. Kraws kan pu duh anih ngat chuan Pathian duh dan kan zawm tur a ni.

Pathian rorelna kan chunga lo thleng kan sawisela sawngsawhlawt chuang lo, kan tana tha tura ro min relsaktuin min hluite ‘Amen’ tia lo dawnsawn hi a hahdamthlak ber mai thin. Lal Isua ruala khenbeh pahnihte kha Amen nun nei leh nei lo an ni a, an chanvo pawh a dang reng a ni. Khawvela kan cham chhung hian min battu hling leh hrui hnawkte hi an kiang mai dawn lo, kan hlim nui ri thangkhawk pawh a reh fel hmaa kan tah a tul chang a tam; inthenna khawvelah hian zawng kan hmangaihte hi a ni min veltu chu. Rualawhna humah kan tang a, dik leh mawi thlu lova kan bawh theih nan kan neih lohte hi tihduhawmin an awm thin; neih ve loh avanga zak turin min beia khaw hmu thei lovin min siam thin. A ni lo, ‘Dam chhung mi hmuak apiang I tirh ni se’ i ti zawk ang.  Kan tawn leh kan chante hi Lalpa ngaihah a tawk hrih-a lo thlen belh zel ang-kan dawn chinah hian ‘Amen’ i ti zawk ang.

Eng ang pawha awm dan Paula chuan a thiam tawh a, tlawm taka awm dan te, hausa-tlai leh riltama awm dan te, tlachhama awm dan chenin lo hmachhawn dan thuruk a zir chhuak tawh a ni. Chu mai a ni ne’m, heti hian a ti ‘Lehlam lehlamah neksawrin kan awm a, nimahsela kan thaw a ipik si lo; mangangin kan awm a, nimahsela kan bei a dawng si lo; tihduhdahin kan awm a, nimahsela kalsanin kan awm si lo; vuakthlukin kan awm a, nimahsela tihboralin kan awm si lo; kan taksaah hian kumkhuain Isua thihna chu kan pu zel thin…(IIKor.4:8ff)’ a ti. Isua thihna chu enge? Kraws. Kraws chu enge? I thu ni se tihna hmun-chu chu Amen tih hi a lo ni. Paula’n harsatna a sawi zawng zawng a paltlang theihna chhan chu a nunah ‘Amen’ nun a kawl tlat vang a ni. Pathian thu anih phawt chuan chu chu a dah pawimawh ber thin, ‘Lalpa hming avang chuan Jerusalemah khuaa phuar chang ka huam lova, thih pawh ka huam asin(Tirh.21:13b)’ tih te ‘…Lalpa Isua hnenah kha mi rawngbawl hna ka hmuh kha thawk zo phawt ila, ka nun pawh thlakhlelhtlakah ka ruat lo ve(Tirh.20:24b)’ tihte hi a sawi duh dan a ni. A va pa em! Lalpa thu a nunin a va Amen em!

Amen hi sawi rin lam a ni lo.

Khuang hnih nena chumchilh tawh phawt chuan lam thei reng, ring tak taka ‘Amen’ tia au tuar tuar thin mahse phunchiar viau lawi si te, dawithiam ang maia si vak vak naupang mu lai meng kawk khawpa amen ring, mahse  mi rel thulh chuang si lote hi kan sawi tum an ni lo. Mari anga ‘…I thu ang zelin ka chungah thleng rawh se’ ti sep septute hi an ni Lalpa ngaiha mi hlu chu. Pathian hian chhungril lama takna a duh a, lang lo lama amah tihtute a hai lo. Zirtirtuin naupangho hnenah tihtur a sawi a, a thenin lawm taka an tih laiin a thenin phun chungin an ti a-tih erawh an ti vek tho. Pathian rorelna mihring chungah a lo thleng thin a, a thenin lawm takin an dawngsawng a, a then erawh vui hmuipuin- lawm loh khan kan chan a tha sawt chuang si lo, kan tan a pawi zawk; pawmthlap mai hi a lo tha ber mai.

Sawi ring hleah inngai pawh ni ila, kan nun a bengchhen tlat chuan miten kan sawi an hre phak tlat thin lo. ‘Ka ti ang’ ti a ti si lo ai chuan ‘ka ti lovang’ ti a ti tho si kha Lal Isua ngei pawhin a fak zawk a; amen pe tuar a, puarpawleng ang maia belhchiana hoh hle ai chuan amen sawi ve chuang miah lo mahse zawm tum tlat mi, tak ru tlat hi an hlu zawk. Chu achhapah mi thusawi laia mi dang tana lo Amen vak vak ai chuan ngawi reng mahni tana amen hi a tha zawk, a nghet duh.

A pawi lo.

Lal Isua hi kan duh a, kan thlang a, ka zui rau rau takah chuan he leia kan chan chu lo chhe deuh pawh ni se ‘a pawi lo’ kan tih a tul. Harsat leh kan harsa deuh mai ang a, retheih leh kan rethei deuh mai ang a, a hrehawm leh lo hrehawm deuh maiin kan chan chu eng pawh nise ‘a pawi lo, a pawi lo; chatuan nunna chang thei ilangin’. Mite tlukna hmun leh mite phatsanna hmunah hian kan rin Pathian rintlak zia hi kan pholan a tul a ni. Hmanlai ringtu tihduhdah hunlaia ringtu nih a harsa ang tluk zet hian tunlai khawvelah hian ringtu tha nih a harsa ta, kan kawng erawh kan thlan fel a tul; a pawi lo(Amen) kan ti thei ang em le?

Joshua Valedictory sermon(Joshua24:14ff)a kan hmuhah chuan ‘Tin, Lalpa rawngbawl hi tha lo awm anga in hriat chuan vawiinah hian tu rawng nge in bawl dawn thlang mai rawh u…’ a ti a, a thliak rum khawp mai. Lalpa hian hei leh chen hi min pui a, min hruai a; mal min sawm a, min enkawl thin. A mi ngaihsakna zawng zawng kan hria a, min hmangaih zia kan hai lo, kan hre vek- tuna kan tihtur awm chhun chu duhthlan a ni, A rawng kan bawl tur hi kan thlan fel a tul a ni, kan chawhpawlh nasa ta lua hian kan Pathian hmai pawh a tibal ta. A duh zawng ti turin kan Amen thei em chu chu kan nuna kan zawh tur ni teh se.

Chhia leh tha hriatna thiang tak hmangin Thlarau puihna azarah Amen tur chu kan hmu fiah thin tih hi sawi lan loh ka duh lo ve. AMEN.